სომხეთის რკინიგზა: რუსული კონცესიის შეწყვეტა

2008 წლიდან სომხეთის რკინიგზა ოპერირებს კონცესიის ხელშეკრულებით, რომელსაც მართავს კომპანია „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზა“ – „რუსეთის რკინიგზის“ სრულფასოვანი შვილობილი კომპანია. ამ პერიოდში ტვირთბრუნვა განახევრდა, რამდენიმე მარშრუტის ფუნქციონირება შეწყდა, ხოლო სავალდებულო საინვესტიციო ვალდებულებები მეტწილად მხოლოდ ქაღალდზე დარჩა. 2018 წელს სომხეთის საგამოძიებო კომიტეტმა განაცხადა, რომ წინასწარმა გამოძიებამ გამოავლინა ინფორმაცია „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ საინვესტიციო პროცესში შესაძლო დარღვევებისა და ბოროტად გამოყენების შესახებ. გამომძიებლებმა შეისწავლეს 2008-2018 წლებში განხორციელებული ინვესტიციების ეფექტურობა და გამოიკვლიეს შესაძლო ფინანსური დარღვევები. იმ დროს რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა სერგეი ლავროვმა იმედი გამოთქვა, რომ სასამართლო პროცესები, რომელიც მოიცავდა სომხურ-რუსულ ერთობლივ საწარმოებს, მათ შორის რკინიგზის ოპერატორს, მოგვარდებოდა მოკავშირე ურთიერთობებისთვის ზიანის მიყენების გარეშე. ხელისუფლებამ მოგვიანებით სისხლის სამართლის საქმე შეწყვიტა 2021 წლის მარტში. სომხეთის რკინიგზის მმართველი კომპანია – და უნდა შეინარჩუნოს თუ არა მას კონცესია – ახლა საჯარო დებატების საგანი გახდა. შესაბამისად, სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა წამოაყენა წინადადება კონცესიის მიყიდვის შესახებ მესამე ქვეყნისთვის, რომელსაც მეგობრული ურთიერთობა აქვს როგორც სომხეთთან, ისე რუსეთთან. მოსკოვმა სწრაფად მოახდინა რეაგირება წინადადებაზე, თუმცა მცირე ენთუზიაზმი გამოავლინა. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს სპიკერმა მარია ზახაროვამ სომხეთის პრემიერ-მინისტრის განცხადებები „უცნაურად და ძნელად მისაღებად“ შეაფასა. უშიშროების საბჭოს მდივანმა სერგეი შოიგუმ განაცხადა, რომ რუსეთმა სომხეთის რკინიგზაში თითქმის 20 წლის განმავლობაში „30 მილიარდ რუბლზე მეტი“ (391.5 მილიონი აშშ დოლარი) ინვესტიცია ჩადო და 520 კმ-ზე მეტი ლიანდაგი შეაკეთა. მან აღნიშნა, რომ კომპანია „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზა“ პასუხისმგებლობით ასრულებს თავის ვალდებულებებს. მან ასევე გააფრთხილა, რომ კონცესიის სხვა ქვეყნისთვის გადაცემამ შესაძლოა არსებული სისტემის „მყისიერი კოლაფსი“ გამოიწვიოს. JAMnews-თან საუბარში პოლიტოლოგმა სამველ მელიქსეტიანმა წარმოადგინა მონაცემები, რომლებიც, მისი თქმით, ეჭვქვეშ აყენებს კომპანიის ეფექტურობის შესახებ განცხადებებს. მან ასევე განმარტა, თუ რა სამართლებრივი ინსტრუმენტების გამოყენება შეუძლია სომხეთს რკინიგზის სახელმწიფო მართვაში დასაბრუნებლად. „სომხეთის რკინიგზა არ იყო ზარალიანი. კონცესიის „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ ხელში გადასვლამდე ერთი წლით ადრე, ტვირთბრუნვა დღევანდელ დონეზე ორჯერ მეტი იყო. ხელშეკრულების გაფორმების დროს, წლიური ტვირთბრუნვა 3.1 მილიონ ტონას შეადგენდა. დღეს ეს მაჩვენებელი განახევრებულია. მგზავრთა გადაყვანაც შემცირდა. სტატისტიკა აშკარად არ ამყარებს შოიგუს განცხადებებს. კიდევ ერთი საკითხი ეხება ჰრაზდან-დილიჯანის ხაზს. ის ნორმალურად ფუნქციონირებდა, როდესაც რუსულმა კომპანიამ კონცესია აიღო. დღეს ის აღარ ფუნქციონირებს. ფინანსური სკანდალები ამ ისტორიის ცალკე თავს წარმოადგენს. დავა ჯერ კიდევ 2016 წელს დაიწყო. მაშინ სომხეთის ხელისუფლებამ – ყოფილი პრეზიდენტის სერჟ სარგსიანი ხელმძღვანელობით – უკმაყოფილება გამოთქვა სატარიფო პოლიტიკისა და მონოპოლიური ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების სავარაუდო ფაქტების გამო. მსგავსი კონფლიქტი კვლავ გაჩნდა 2018-2019 წლებში, როდესაც აუდიტმა 60 მილიონი აშშ დოლარის ოდენობის გადაუხდელი გადასახადები გამოავლინა. „რუსეთის რკინიგზამ“ მაშინ განაცხადა, რომ განიხილავდა კონცესიიდან გასვლას. ეს აშკარა ზეწოლის ინსტრუმენტად იქცა. პოლიტოლოგი რუბენ მეღრაბიანი აცხადებს, რომ „რუსეთის რკინიგზა“ არ აღადგენს სამ სარკინიგზო მონაკვეთს, რომელიც საჭიროა სომხეთის სრულად დებლოკირებისთვის, რადგან ეს არ ემსახურება რუსეთის ინტერესებს. „მგზავრთა რაოდენობა რამდენიმე მიზეზის გამო შემცირდა. ზოგიერთმა მარშრუტმა ფუნქციონირება შეწყვიტა, ხოლო ტაქსის ქსელები და რეგიონული ტრანსპორტი სწრაფად განვითარდა და კომპენსატორული ალტერნატივა შექმნა. თანდათანობით, ამან რკინიგზა მგზავრების ყოველდღიური ცხოვრებიდან განდევნა. ამავდროულად, მაღალი ხარისხის ტრანსპორტი მოითხოვს სერიოზულ ინვესტიციებს მოძრავი შემადგენლობის განახლებაში, სანდო განრიგებსა და მოქმედ მარშრუტებზე სათანადო პირობებში. მაღალმა კორუფციულმა რისკებმაც ითამაშა როლი. „რუსეთის რკინიგზას“ კონცესიის ხელშეკრულებით მსხვილი ინვესტიციები ჰქონდა ნაკისრი. ქაღალდზე, ოფიციალურმა პირებმა ამ თანხებიდან ბევრი დახარჯულად აღრიცხეს. სინამდვილეში, თანხის დიდი ნაწილი რეალურ პროექტებამდე არასოდეს მისულა. ჩართული იყო სხვადასხვა კორუფციული სქემა.“ სომხეთმა თავისი სარკინიგზო ქსელის მართვა რუსულ კომპანიას გადასცა. თუ ის ვერ შეასრულებს დაკარგული სარკინიგზო მონაკვეთების მშენებლობას, სომხეთის ხელისუფლება აცხადებს, რომ მზადაა, სამუშაოები თავად განახორციელოს. „კონცესიის ხელშეკრულება მოიცავს პირდაპირი მართვის მექანიზმს. თუ კომპანია „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზა“ 15 დღის განმავლობაში ვერ შეასრულებს თავის სატრანსპორტო ან მასთან დაკავშირებულ ვალდებულებებს, სომხეთის მთავრობას შეუძლია რკინიგზა პირდაპირ კონტროლზე აიყვანოს სიტუაციის მოგვარებამდე. მხარეები დავებს ორ ეტაპად აგვარებენ, თითოეული ეტაპი 30 დღე გრძელდება. თუ მოლაპარაკებები წარუმატებლად დასრულდება, საქმე გადაეცემა პარიზის სავაჭრო პალატის საერთაშორისო საარბიტრაჟო სასამართლოს. მისი გადაწყვეტილებები სავალდებულოა ორივე მხარისთვის. თუ სომხეთი გაიმარჯვებს, სრული მართვა უბრუნდება სომხეთის რკინიგზას. ასევე არსებობს გამოსყიდვის მექანიზმი. სომხეთს შეუძლია ოპერატორს აუნაზღაუროს მისი ხარჯების ნაწილი და კომპანიის მიერ 2038 წლამდე მოსალოდნელი მოგების ნაწილი. ხელშეკრულების თანახმად, ეს უდრის დაგეგმილი ინვესტიციის თანხის ნახევარს პლუს საშუალო პროგნოზირებულ მოგებას. ექსპერტების შეფასებით, ჯამური თანხა შეადგენს...