2008 წლიდან სომხეთის რკინიგზა ოპერირებს კონცესიის ხელშეკრულებით, რომელსაც მართავს კომპანია „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზა“, რუსეთის რკინიგზის სრულ მფლობელობაში არსებული შვილობილი კომპანია. ამ პერიოდის განმავლობაში, ტვირთბრუნვა განახევრდა, რამდენიმე მარშრუტმა შეწყვიტა ფუნქციონირება და სავალდებულო საინვესტიციო ვალდებულებები მეტწილად მხოლოდ ქაღალდზე დარჩა. 2018 წელს სომხეთის საგამოძიებო კომიტეტმა განაცხადა, რომ წინასწარმა გამოძიებამ გამოავლინა ინფორმაცია „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ საინვესტიციო პროცესში შესაძლო დარღვევებისა და ბოროტად გამოყენების შესახებ. გამომძიებლებმა შეისწავლეს 2008-2018 წლებში განხორციელებული ინვესტიციების ეფექტურობა და შესაძლო ფინანსური დარღვევები. იმ დროს, რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა სერგეი ლავროვმა იმედი გამოთქვა, რომ სომხურ-რუსულ ერთობლივ საწარმოებთან, მათ შორის რკინიგზის ოპერატორთან დაკავშირებული სასამართლო პროცესები მოგვარდებოდა მოკავშირე ურთიერთობებისთვის ზიანის მიყენების გარეშე. ხელისუფლებამ სისხლის სამართლის საქმე მოგვიანებით, 2021 წლის მარტში შეწყვიტა. კომპანია, რომელიც სომხეთის რკინიგზას მართავს – და უნდა შეინარჩუნოს თუ არა მან კონცესია – ახლა საზოგადოებრივი დებატების საგანი გახდა. მან ამიტომ შესთავაზა კონცესიის მიყიდვა მესამე ქვეყნისთვის, რომელიც მეგობრულ ურთიერთობებს ინარჩუნებს როგორც სომხეთთან, ასევე რუსეთთან. მოსკოვმა სწრაფად მოახდინა რეაგირება წინადადებაზე, მაგრამ მცირე ენთუზიაზმი გამოავლინა. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს სპიკერმა მარია ზახაროვამ სომხეთის პრემიერ-მინისტრის განცხადებები „უცნაურად და ძნელად მისაღებად“ შეაფასა. უსაფრთხოების საბჭოს მდივანმა სერგეი შოიგუმ განაცხადა, რომ რუსეთმა სომხეთის რკინიგზაში თითქმის 20 წლის განმავლობაში „30 მილიარდ რუბლზე მეტი“ ($391.5 მილიონი) ინვესტიცია ჩადო და 520 კმ-ზე მეტი ლიანდაგი შეაკეთა. მან განაცხადა, რომ „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ კომპანია პასუხისმგებლობით ასრულებს თავის ვალდებულებებს. მან ასევე გააფრთხილა, რომ კონცესიის სხვა ქვეყნისთვის გადაცემამ შეიძლება გამოიწვიოს დამკვიდრებული სისტემის „ერთ ღამეში კოლაფსი“. JAMnews-თან კომენტარში პოლიტიკურმა ანალიტიკოსმა სამველ მელიქსეტიანმა წარმოადგინა მონაცემები, რომლებიც, მისი თქმით, ეჭვქვეშ აყენებს კომპანიის ეფექტურობის შესახებ განცხადებებს. მან ასევე განმარტა, თუ რა იურიდიული ინსტრუმენტების გამოყენება შეეძლო სომხეთს რკინიგზის სახელმწიფო მართვაში დასაბრუნებლად. „სომხეთის რკინიგზა არ იყო წამგებიანი. კონცესიის „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ კომპანიისთვის გადაცემამდე ერთი წლით ადრე, სატვირთო გადაზიდვები დღევანდელ დონეს ორჯერ აღემატებოდა. ხელშეკრულების გაფორმებისას, ყოველწლიური ტვირთბრუნვა 3.1 მილიონ ტონას შეადგენდა. დღეს ეს მაჩვენებელი განახევრდა. მგზავრთა გადაყვანაც შემცირდა. სტატისტიკა აშკარად არ ადასტურებს შოიგუს განცხადებებს. კიდევ ერთი საკითხი ეხება ჰრაზდან-დილიჯანის ხაზს. ის ნორმალურად ფუნქციონირებდა, როდესაც რუსულმა კომპანიამ კონცესია აიღო. დღეს ის აღარ ფუნქციონირებს. ფინანსური სკანდალები ამ ისტორიის ცალკე თავს წარმოადგენს. დავა ჯერ კიდევ 2016 წელს დაიწყო. მაშინ სომხეთის ხელისუფლებამ – ყოფილი პრეზიდენტის სერჟ სარგსიანის დროს – გამოხატა უკმაყოფილება ტარიფების პოლიტიკისა და მონოპოლიური ძალაუფლების სავარაუდო ბოროტად გამოყენების გამო. მსგავსი კონფლიქტი კვლავ გაჩნდა 2018-2019 წლებში, როდესაც აუდიტმა გამოავლინა გადაუხდელი გადასახადები 60 მილიონი დოლარის ოდენობით. რუსეთის რკინიგზამ მაშინ განაცხადა, რომ განიხილავდა კონცესიიდან გასვლას. ეს აშკარა ზეწოლის ინსტრუმენტად იქცა. პოლიტოლოგ რუბენ მეღრაბიანის თქმით, რუსეთის რკინიგზა არ აღადგენს სამ სარკინიგზო მონაკვეთს, რომელიც სომხეთის სრულად დებლოკირებისთვის არის საჭირო, რადგან ეს რუსეთის ინტერესებს არ ემსახურება. „მგზავრების რაოდენობა რამდენიმე მიზეზის გამო შემცირდა. ზოგიერთმა მარშრუტმა შეწყვიტა ფუნქციონირება, ხოლო ტაქსის ქსელები და რეგიონალური ტრანსპორტი სწრაფად გაფართოვდა და შექმნა კომპენსატორული ალტერნატივა. თანდათანობით, ამან რკინიგზა მგზავრების ყოველდღიური ცხოვრებიდან გამოდევნა. ამავე დროს, მაღალი ხარისხის ტრანსპორტი მოითხოვს სერიოზულ ინვესტიციებს მოძრავი შემადგენლობის განახლებაში, სანდო განრიგებსა და ოპერირებად მარშრუტებზე სათანადო პირობებში. მაღალმა კორუფციულმა რისკებმაც ითამაშა როლი. რუსეთის რკინიგზას კონცესიის ხელშეკრულებით მსხვილი ინვესტიციები ჰქონდა ნაკისრი. ქაღალდზე ოფიციალურმა პირებმა ამ თანხებიდან ბევრი დახარჯულად ჩაწერეს. სინამდვილეში, თანხის დიდი ნაწილი რეალურ პროექტებამდე არასოდეს მისულა. ჩართული იყო სხვადასხვა კორუფციული სქემები.“ სომხეთმა თავისი სარკინიგზო ქსელის მართვა რუსულ კომპანიას გადასცა. თუ ის ვერ დაასრულებს დაკარგული სარკინიგზო მონაკვეთების მშენებლობას, სომხეთის ხელისუფლება აცხადებს, რომ მზადაა თავად აიღოს ეს სამუშაო. „კონცესიის ხელშეკრულება მოიცავს პირდაპირი მართვის მექანიზმს. თუ „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ კომპანია 15 დღის განმავლობაში ვერ შეასრულებს სატრანსპორტო ან მასთან დაკავშირებულ ვალდებულებებს, სომხეთის მთავრობას შეუძლია რკინიგზა პირდაპირ კონტროლზე აიყვანოს, სანამ სიტუაცია არ მოგვარდება. მხარეები დავებს ორ ეტაპად აგვარებენ, თითოეული 30 დღე გრძელდება. თუ მოლაპარაკებები წარუმატებელი აღმოჩნდება, საქმე პარიზის საერთაშორისო სავაჭრო პალატის საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაეცემა. მისი გადაწყვეტილებები სავალდებულოა ორივე მხარისთვის. თუ სომხეთი გაიმარჯვებს, სრული მართვა უბრუნდება სომხეთის რკინიგზას. ასევე არსებობს გამოსყიდვის მექანიზმი. სომხეთს შეუძლია ოპერატორს აუნაზღაუროს მისი ხარჯების ნაწილი და მოგების ნაწილი, რომლის მიღებასაც კომპანია 2038 წლამდე ელოდა. ხელშეკრულების თანახმად, ეს უდრის დაგეგმილი ინვესტიციის ნახევარს პლუს საშუალო პროგნოზირებულ მოგებას. ექსპერტები საერთო თანხას აფასებენ...