ბულგარეთის თურქული თემი: კომუნისტური რეჟიმის დევნა და გაუხსნელი ჭრილობები

ბულგარეთის თურქულმა თემმა, ოსმალეთის მოახალშენეთა შთამომავლებმა, მძიმე დევნა განიცადა კომუნისტური რეჟიმის დროს. თუმცა, ამ უსამართლობის აღმოსაფხვრელად მცირე რამ გაკეთდა. ბანია ბაშის მეჩეთი ბულგარეთის დედაქალაქ სოფიაში ევროპის ერთ-ერთი უძველესი მუსლიმური სალოცავია. მე-16 საუკუნეში აგებული ეს ნაგებობა ქვეყანაზე ოსმალეთის თითქმის 500-წლიანი მმართველობის შეხსენებას წარმოადგენს. ბულგარეთი ბალკანეთში ყველაზე დიდი თურქული თემის სამშობლოა. 2021 წლის აღწერის მიხედვით, დაახლოებით 500 000 ეთნიკური თურქი ცხოვრობს ამ 8 მილიონიან სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპულ ქვეყანაში, რაც ბულგარეთის მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 8%-ს შეადგენს. მათი უმრავლესობა თურქი მოახალშენეების შთამომავალია, რომლებიც ბულგარეთში ოსმალეთის დაპყრობების დროს, XIV-XV საუკუნეებში ჩავიდნენ. ბევრი მათგანი დასახლდა ბულგარეთის სამხრეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ პროვინციებში. ამ ეთნიკური უმცირესობის წევრები, რომლებიც ძირითადად სუნიტურ ისლამს აღიარებენ, კვლავ თურქულად საუბრობენ, ბულგარულენოვანი მუსლიმებისგან, პომაკებისგან განსხვავებით. მუსლიმები ასევე არიან ბულგარეთის დაახლოებით 750 000 ბოშას შორის. 2015 წლის შემდეგ კი მეტი მუსლიმი გადმოვიდა ახლო აღმოსავლეთიდან და ავღანეთიდან. 2017 წელს სოფიის ახალი ბულგარეთის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგ ევგენია ივანოვას მიერ ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ბულგარელი მუსლიმების 89% თავს რელიგიურად მიიჩნევს. თუმცა, ეს სულაც არ ნიშნავს ღვთისმოსაობას. „ბულგარეთის მასშტაბით, რელიგიურობა შედარებით დაბალია“, - ამბობს მარინა ლიაკოვა, კარლსრუეს (გერმანია) განათლების უნივერსიტეტის სოციოლოგი. ის მიგრაციისა და რელიგიის ექსპერტია ბულგარეთში. „ქრისტიანებისთვისაც და მუსლიმებისთვისაც, ეს უფრო კულტურული რელიგიურობაა“. მიუხედავად იმისა, რომ მუსლიმების უმეტესობა მარხვის თვეს, რამადანს იცავს, მეჩეთში პარასკევობით სიარული იშვიათია, ამბობს ლიაკოვა. ასევე იშვიათია ბულგარელი მუსლიმი ქალების თავშალით დანახვა, დასძენს ის. „ოსმალეთის 500-წლიანი მმართველობის დროს, ქრისტიანები და მუსლიმები ერთმანეთზე კულტურულად, ლინგვისტურად და კულინარიულად ახდენდნენ გავლენას“, - განმარტავს მკვლევარი. „ყოველდღიურ ცხოვრებაში, ორივე ჯგუფი მეზობლებივით, მეგობრულ თანაცხოვრებაში ცხოვრობს“. თუმცა, ისლამის მიმართ დამოკიდებულება ბოლო დროს გამკაცრდა სირიიდან და ავღანეთიდან მუსლიმი ემიგრანტების ჩამოსვლის გამო, ამბობს ლიაკოვა, რაც ზოგიერთს ოსმალეთის მმართველობის პერიოდს ახსენებს. 1984 და 1985 წლებში კომუნისტმა დიქტატორმა თოდორ ჟივკოვმა ეთნიკური თურქები აიძულა უარი ეთქვათ თავიანთ სახელებზე და ბულგარული სახელები მიეღოთ. ამ ძალისხმევის მიზანი, რომელიც ოფიციალურად ცნობილი იყო როგორც „აღორძინების პროცესი“, იყო ბულგარეთის თურქული მოსახლეობის ეთნიკური იდენტობის განადგურება. პროტესტების შემდეგ, 1989 წელს 360 000-ზე მეტი თურქი ბულგარელი თურქეთში გადაასახლეს, რამაც იგი ევროპაში 1945 წლის შემდეგ ყველაზე მასშტაბურ ეთნიკურ წმენდის კამპანიად აქცია — კამპანია, რომელსაც კომუნისტური ბულგარეთი ცინიკურად „დიდ ექსკურსიას“ უწოდებდა. არმიამ გადაკეტა და შეიჭრა მთელ თურქულ სოფლებში. ადამიანის უფლებათა ორგანიზაციების შეფასებით, ამ პერიოდში რამდენიმე ასეულიდან 2500-მდე ბულგარელი თურქი მოკლეს. პოსტკომუნისტურმა 1991 წლის კონსტიტუციამ განამტკიცა ბულგარეთში ყველა ეთნიკური და რელიგიური ჯგუფის უფლებები. თუმცა, მართლმადიდებლური ეკლესია კვლავ სარგებლობს პრივილეგირებული პოზიციით, როგორც ქვეყნის „ტრადიციული რელიგია“. ქვეყნის იძულებითი ასიმილაციისა და ეთნიკური წმენდის ისტორია კვლავ მგრძნობიარე საკითხად რჩება. 2012 წელს სოფიის პარლამენტმა გამოსცა ისტორიული დეკლარაცია, რომელიც მკაფიოდ ასახელებდა და გმობდა ადამიანის უფლებების წარსულ დარღვევებს და მოუწოდებდა სასამართლო ხელისუფლებას ზომების მისაღებად. მაგრამ ამას არაფერი მოჰყოლია; არცერთი დამნაშავე არ იქნა გასამართლებული, მით უმეტეს, მსჯავრდებული. „არ არსებობს პოლიტიკური ნება [წარსულის] გადაფასებისთვის“, - ამბობს თომაშ კამუსელა, ისტორიკოსი და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპის ექსპერტი, რომელიც შოტლანდიის სენტ-ენდრიუს უნივერსიტეტში ასწავლის. „ბევრი მათგანი, ვინც დღეს ხელისუფლებაშია, მაშინ ეთნიკურ წმენდაში იყო ჩართული. არავის სურს ამ „ჭიების ყუთის გახსნა“ (პრობლემური საკითხის წამოწევა).“ დიქტატორი თოდორ ჟივკოვი დღესაც „დიდად ევროპელ სახელმწიფო მოღვაწედ“ ითვლება ბულგარეთში, განაცხადა კამუსელამ, პოლიტიკურ ელიტებში ნაკლებად არის გაცნობიერებული ის როლი, რომელიც მან წარსულ დანაშაულებებში ითამაშა. „ეს მოვლენები ტრავმული იყო თურქული უმცირესობისთვის და მთლიანად ბულგარული საზოგადოებისთვის“, - ამბობს სოციოლოგი ლიაკოვა. „მათზე თითქმის არასოდეს საუბრობენ, ოჯახებშიც კი. ამ თემაზე მხოლოდ რამდენიმე ჟურნალისტი და მეცნიერი მუშაობს“. ეთნიკური წმენდის კამპანიის დროს ბულგარელი თურქების კუთვნილი ქონება კონფისკირებული იქნა. 2023 წელს, ბულგარეთის მუსლიმური თემის დიდმა მუფთმა, მუსტაფა ჰაჯიმ, სავარაუდოდ, სცადა დაებრუნებინა მეჩეთები და ქონება, რომელიც კომუნისტური რეჟიმის დროს იყო ექსპროპრიირებული, მაგრამ მისი მცდელობები უშედეგო აღმოჩნდა. არც ევროკავშირი და არც თურქეთი არ ახდენენ ზეწოლას ბულგარეთზე, რათა მან წარსულს შეხედოს. „ბულგარეთი ყურადღების მიღმა რჩება“, - უთხრა კამუსელამ DW-ს. თურქეთი ძირითადად იყენებს თავის გავლენას, რათა ბულგარეთში ისლამი საკუთარი ინტერესების შესაბამისად ჩამოაყალიბოს Diyanet-ის რელიგიური ორგანოს მეშვეობით, რომელიც აფინანსებს ახალ მეჩეთებს და არეგულირებს იმამების მომზადებას. ბულგარეთის პარტია „უფლებებისა და თავისუფლებებისთვის მოძრაობა“ (DPS), ქვეყნის სიდიდით მესამე პოლიტიკური ძალა, საკუთარ თავს წარმოადგენდა...