საქართველოს არ სჭირდება წარსულში ეძებოს სასამართლო დამოუკიდებლობის სავარაუდო „ოქროს ხანა“, არამედ უნდა ფოკუსირდეს მდგრადი სისტემის შექმნაზე. ვინაიდან საქართველოს სასამართლოები იღებენ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც სჯის მომიტინგეებს, აშორებს კრიტიკოსებს და იცავს ხელისუფლებაში მყოფთ, ერთ დასკვნას ძნელად თუ ავარიდებთ თავს: მართლმსაჯულება არ მოქმედებს, როგორც მუხრუჭი ავტორიტარული დრიფტისთვის. ის ხელს უწყობს მის განხორციელებას. რადგანაც ეს ფაქტი სულ უფრო აშკარა ხდება, ნაცნობი დებატები ისევ თავიდან იწყება. კერძოდ, ზოგიერთი სამართლის ექსპერტი ამტკიცებს, რომ საქართველოს სასამართლო სისტემა შედარებით „უფრო თავისუფალი“ იყო ედუარდ შევარდნაძის პრეზიდენტობის დროს, ვიდრე მიხეილ სააკაშვილის პერიოდში. მათი აზრით, 1990-იანი წლები აღინიშნებოდა, სულ მცირე, ნაწილობრივი დამოუკიდებლობით, მაშინ როცა 2004 წლის შემდგომმა პერიოდმა აღმასრულებელი კონტროლის გამკაცრება მოიტანა. ეს მიმზიდველი ნარატივია. ის მიანიშნებს დაცემაზე; იმაზე, რომ რაღაც ერთ დროს არსებობდა და მოგვიანებით დაიშალა. მაგრამ ის რისკავს ღრმა პრობლემის არასწორად გაგებას – რომ ფრაგმენტაცია არ არის დამოუკიდებლობა. საქართველოს სასამართლო ევოლუციის გავლენიან ანალიზში, სამართლის მკვლევრები ჯიმ მოლიტერნო, სოფო ვერძეული და ირაკლი ქორძახია აკვირდებიან, თუ როგორ გაიარა სასამართლოებმა უფლებამოსილების გაფანტვის, აღმასრულებელი დომინირებისა და, მოგვიანებით, სასამართლო მმართველობის ორგანოებში კონსოლიდაციის ფაზები. ამ ჩარჩოში, შევარდნაძის ეპოქა შედარებით ნაკლებად კონტროლირებადი და, შესაბამისად, „ნაწილობრივ დამოუკიდებელი“ ჩანს. თუმცა, დამოუკიდებლობა ვერ გაიზომება მხოლოდ ცენტრალიზებული პოლიტიკური კონტროლის არარსებობით. 1990-იანი წლების სასამართლო სისტემა ფუნქციონირებდა სუსტ და ფრაგმენტულ სახელმწიფოში: კორუფცია ფართოდ იყო გავრცელებული და არაფორმალური ქსელები ხშირად აჭარბებდა ფორმალურ კანონს. მოსამართლეები გაურკვევლობას პირადი კავშირებითა და ტაქტიკური შეგუებით უმკლავდებოდნენ. პოლიტიკური ხელისუფლება გაფანტული იყო, ისევე როგორც ანგარიშვალდებულება. იმის გამო, რომ ისინი ზემოდან ასე მჭიდროდ არ იყვნენ კოორდინირებული, სასამართლოები ზოგჯერ არაპროგნოზირებად მოქმედებდნენ. მაგრამ ინსტიტუციური სისუსტით გამოწვეული არაპროგნოზირებადობა არ არის იგივე, რაც აღსრულებად გარანტიებზე დაფუძნებული ავტონომია. ჭეშმარიტი სასამართლო დამოუკიდებლობა მოითხოვს მეტს, ვიდრე კონტროლის არარსებობას. ის მოითხოვს სტაბილურ თანამდებობას, არაფორმალური ზეწოლისგან დაცვას, გამჭვირვალე დანიშვნებს და – რაც გადამწყვეტია – პოლიტიკური ძალაუფლების შეზღუდვის შესაძლებლობას, მაშინაც კი, როცა ეს ძვირადღირებულია. ეს საფუძვლები 1990-იან წლებში მყარად არ არსებობდა. ამ განსხვავებას მნიშვნელობა აქვს, რადგან საქართველოს სამართლებრივი განვითარება არაერთხელ მიჰყვებოდა მსგავს ტრაექტორიას. პოლიტიკური ძვრები — იქნება ეს 1990-იანი წლების დასაწყისში, ვარდების რევოლუციის შემდეგ, თუ შემდგომი გარდამავალი პერიოდებისას — აღიქმებოდა როგორც დემოკრატიული აღორძინების მომენტები, რომელთა თითოეულ რღვევას ინსტიტუციური რეფორმა მოჰყვებოდა. თუმცა, სტრუქტურული გადაკეთება ხშირად უსწრებდა მდგრადი შეზღუდვების ნელ მშენებლობას. პოლიტიკური ცვლილებები მიდრეკილი იყო სასამართლო სისტემის გადაფორმებისკენ, ისე, რომ ის არ ჩაენერგა სტაბილურ, არაპერსონალურ ჩარჩოში, რომელიც ხელისუფლებაში მყოფთ აკავშირებს. სასამართლოები ახალ პოლიტიკურ კონფიგურაციებს ეგუებოდნენ, მაგრამ მათგან სტრუქტურულად იზოლირებულნი არ გამხდარან. ინსტიტუციური თეორია გვეხმარება იმის ახსნაში, თუ რატომ. სისტემებმა შეიძლება იფუნქციონირონ ელიტური შეთანხმებების გარშემო და არა არაპერსონალური წესების მიხედვით. ასეთ მოწყობაში, კანონი ძალაუფლებრივ ურთიერთობებს ასტაბილურებს და არა ზღუდავს მათ. ელიტებს შორის ფრაგმენტაცია ავტომატურად არ წარმოშობს ავტონომიას იმ ინსტიტუტებისთვის, რომლებიც მათ შორის არიან მოქცეულნი. საქართველოს გამოცდილება ამ ნიმუშს შეესაბამება. 1990-იან წლებში კონტროლი გაფანტული იყო. 2004 წლის შემდეგ ის უფრო ცენტრალიზებული გახდა. მაგრამ არც ერთ კონფიგურაციას არ მოუტანია სასამართლო სისტემა, რომელსაც შეეძლო ძალაუფლების თანმიმდევრულ შემზღუდველად ემოქმედა. ცვლილება არ იყო დამოუკიდებლობიდან დაქვემდებარებაზე გადასვლა. ეს იყო ფრაგმენტაციიდან კონსოლიდაციაზე გადასვლა. დღევანდელი კანონის ავტორიტარული აღსრულება უფრო თანმიმდევრული და სისტემატურია, ვიდრე წარსულში. მოსამართლეები არ არიან მხოლოდ პასიური დამკვირვებლები; ისინი აქტიური მონაწილეები არიან გადაწყვეტილებებში, რომლებიც ასუსტებს დემოკრატიულ სივრცეს. თუ შევარდნაძის ეპოქას ნაწილობრივი ავტონომიის დროდ რომანტიზებულად აღვიქვამთ, ჩვენ ვრისკავთ, მიმდინარე კრიზისი აღვიქვათ როგორც დაცემა ადრინდელი წონასწორობიდან. მაშინ რეფორმა აღდგენის საკითხად იქცევა. მაგრამ თუ დამოუკიდებლობა არასოდეს ყოფილა ღრმად ინსტიტუციონალიზებული, გამოწვევა გაცილებით ფუნდამენტურია. საქართველოს არ სჭირდება სასამართლო თავისუფლების დაკარგული „ოქროს ხანის“ აღდგენა. მას სჭირდება, პირველად ისტორიაში, ისეთი სასამართლო სისტემის აშენება, რომელიც ჩანერგილი იქნება აღსრულებად წესებში და რომელიც შეზღუდავს პოლიტიკურ აქტორებს, მიუხედავად იმისა, თუ ვინ მართავს ქვეყანას. ეს ნიშნავს არასასიამოვნო სიმართლის წინაშე დადგომას. ეს ნიშნავს იმის აღიარებას, რომ სასამართლოები დიდი ხანია ფუნქციონირებენ პოლიტიკურ სტრუქტურებში და არა მათ ზემოთ. და ეს ნიშნავს იმის გაცნობიერებას, რომ ადმინისტრაციული რეფორმა, საკონსტიტუციო ცვლილებები, ან საკადრო ცვლილებები არ იქნება საკმარისი, თუ ძირეული ლოგიკა უცვლელი დარჩება. სტრუქტურული იზოლაციისა და სანდო შეზღუდვების გარეშე, მართლმსაჯულება კვლავაც ასახავს დომინანტურ პოლიტიკურ წესრიგს — იქნება ის ფრაგმენტული თუ კონსოლიდირებული. კანონს არ შეუძლია ძალაუფლების შეზღუდვა, თუ ის თავად არის მის მიერ ფორმირებული. ამ ყველაფრის გააზრება ნოსტალგიაზე ან პარტიულ დადანაშაულებაზე არ არის. საუბარია სიცხადეზე. და წარსულის შესახებ სიცხადის გარეშე, სასამართლო რეფორმის ნებისმიერი მომავალი კვლავ ილუზიებზე იქნება აგებული. გიორგი მელაძე არის ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი.