საქართველოს არ სჭირდება წარსულში, სასამართლო დამოუკიდებლობის სავარაუდო „ოქროს ხანის“ ძიება, არამედ უნდა ფოკუსირდეს მდგრადი სისტემის მშენებლობაზე. ვინაიდან საქართველოს სასამართლოები იღებენ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც სჯიან მომიტინგეებს, აჩუმებენ კრიტიკოსებს და იცავენ ხელისუფლებაში მყოფთ, ერთი დასკვნის თავიდან აცილება რთულდება: სასამართლო სისტემა არ მოქმედებს, როგორც მუხრუჭი ავტორიტარული დრიფტისთვის. ის ხელს უწყობს მის განხორციელებას. ვინაიდან ეს ფაქტი სულ უფრო აშკარა ხდება, ნაცნობი დებატები ისევ აქტუალურია. კერძოდ, ზოგიერთი იურისტი ამტკიცებს, რომ საქართველოს სასამართლო სისტემა შედარებით „უფრო თავისუფალი“ იყო ედუარდ შევარდნაძის პრეზიდენტობის დროს, ვიდრე მიხეილ სააკაშვილის დროს. მათი აზრით, 1990-იანი წლები ნაწილობრივი დამოუკიდებლობით ხასიათდებოდა, მაშინ როცა 2004 წლის შემდგომმა პერიოდმა აღმასრულებელი კონტროლის გამკაცრება მოიტანა. ეს მიმზიდველი ნარატივია. ის მიუთითებს დაკნინებაზე; ის ვარაუდობს, რომ რაღაც ერთხელ არსებობდა და მოგვიანებით დაიშალა. მაგრამ ეს რისკავს ღრმა პრობლემის გაუგებრობას – რომ ფრაგმენტაცია არ არის დამოუკიდებლობა. საქართველოს სასამართლო ევოლუციის გავლენიან ანალიზში, იურიდიული მკვლევრები ჯიმ მოლიტერნო, სოფო ვერძეული და ირაკლი ქორძახია აკვირდებიან, თუ როგორ გაიარა სასამართლოებმა უფლებამოსილების დისპერსიის, აღმასრულებელი დომინირებისა და მოგვიანებით, სასამართლო მმართველობის ორგანოებში კონსოლიდაციის ფაზები. ამ ჩარჩოში, შევარდნაძის ეპოქა შედარებით ნაკლებად კონტროლირებადი და, შესაბამისად, „ნაწილობრივ დამოუკიდებელი“ ჩანს. თუმცა, დამოუკიდებლობის გაზომვა არ შეიძლება ცენტრალიზებული პოლიტიკური კონტროლის უბრალო არარსებობით. 1990-იანი წლების სასამართლო სისტემა ფუნქციონირებდა სუსტ და ფრაგმენტულ სახელმწიფოში: კორუფცია ფართოდ იყო გავრცელებული და არაფორმალური ქსელები ხშირად აჭარბებდა ფორმალურ კანონს. მოსამართლეები გაურკვევლობას პირადი კავშირებითა და ტაქტიკური შეგუებით უმკლავდებოდნენ. პოლიტიკური ძალაუფლება დისპერსიული იყო, ისევე როგორც ანგარიშვალდებულება. იმის გამო, რომ ზემოდან არ იყვნენ მჭიდროდ კოორდინირებულნი, სასამართლოები ზოგჯერ არაპროგნოზირებად მოქმედებდნენ. მაგრამ ინსტიტუციური სისუსტით გამოწვეული არაპროგნოზირებადობა არ არის იგივე, რაც ავტონომია, რომელიც აღსრულებადი გარანტიებით არის გამყარებული. ჭეშმარიტი სასამართლო დამოუკიდებლობა მოითხოვს მეტს, ვიდრე კონტროლის არარსებობას. ის მოითხოვს თანამდებობის უზრუნველყოფას, არაფორმალური ზეწოლისგან დაცვას, გამჭვირვალე დანიშვნებს და – რაც გადამწყვეტია – პოლიტიკური ძალაუფლების შეზღუდვის უნარს მაშინაც კი, როდესაც ეს ძვირადღირებულია. ეს საფუძვლები 1990-იან წლებში მყარად არ იყო ჩამოყალიბებული. ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოს სამართლებრივი განვითარება არაერთხელ მიჰყვა მსგავს ტრაექტორიას. პოლიტიკური გადატრიალებები – იქნება ეს 1990-იანი წლების დასაწყისში, ვარდების რევოლუციის შემდეგ თუ შემდგომი გარდამავალი პერიოდებისას – დემოკრატიული აღორძინების მომენტებად იყო მიჩნეული, რასაც ყოველი რღვევის შემდეგ ინსტიტუციური რეფორმა მოჰყვებოდა. თუმცა, სტრუქტურულმა გადაკეთებამ ხშირად გაუსწრო მდგრადი შეზღუდვების ნელი მშენებლობის პროცესს. პოლიტიკურმა ცვლილებებმა მიდრეკილება გამოავლინა სასამართლო სისტემის გადაფორმებისკენ ისე, რომ ის არ ჩაენერგა სტაბილურ, უპიროვნო ჩარჩოებში, რომელიც ხელისუფლებაში მყოფთ აკავშირებს. სასამართლოები მოერგნენ ახალ პოლიტიკურ კონფიგურაციებს, მაგრამ არ გახდნენ მათგან სტრუქტურულად იზოლირებულნი. ინსტიტუციური თეორია გვეხმარება ამის ახსნაში. სისტემებმა შეიძლება იმოქმედონ ელიტური გარიგებების გარშემო და არა უპიროვნო წესების მიხედვით. ასეთ მოწყობილობებში კანონი აბალანსებს ძალაუფლების ურთიერთობებს, ვიდრე ზღუდავს მათ. ელიტებს შორის ფრაგმენტაცია ავტომატურად არ იწვევს მათ შორის მოქცეული ინსტიტუტების ავტონომიას. საქართველოს გამოცდილება ამ ნიმუშს ერგება. 1990-იან წლებში კონტროლი დისპერსიული იყო. 2004 წლის შემდეგ ის უფრო ცენტრალიზებული გახდა. მაგრამ არც ერთ კონფიგურაციას არ მოჰყოლია ისეთი სასამართლო სისტემა, რომელსაც შეეძლო ძალაუფლების თანმიმდევრული შემოწმება. ცვლილება არ მომხდარა დამოუკიდებლობიდან დაქვემდებარებისკენ. ის იყო ფრაგმენტაციიდან კონსოლიდაციისკენ. დღევანდელი ავტორიტარული კანონის აღსრულება უფრო თანმიმდევრული და სისტემურია, ვიდრე წარსულში. მოსამართლეები არ არიან უბრალოდ პასიური დამკვირვებლები; ისინი აქტიური მონაწილეები არიან გადაწყვეტილებებში, რომლებიც ასუსტებენ დემოკრატიულ სივრცეს. თუ შევარდნაძის ეპოქას ნაწილობრივი ავტონომიის დროდ რომანტიზებულად აღვიქვამთ, ჩვენ რისკავთ, რომ არსებული კრიზისი აღვიქვათ, როგორც ადრეული წონასწორობიდან გადახვევა. მაშინ რეფორმა აღდგენის საკითხი ხდება. მაგრამ თუ დამოუკიდებლობა არასოდეს ყოფილა ღრმად ინსტიტუციონალიზებული, გამოწვევა გაცილებით ფუნდამენტურია. საქართველოს არ სჭირდება სასამართლო თავისუფლების დაკარგული ოქროს ხანის აღდგენა. მას სჭირდება, პირველად, ისეთი სასამართლო სისტემის აშენება, რომელიც ჩანერგილი იქნება აღსრულებად წესებში, რომლებიც ავალდებულებს პოლიტიკურ აქტორებს, მიუხედავად იმისა, თუ ვინ მართავს ქვეყანას. ეს ნიშნავს არაკომფორტული სიმართლეების წინაშე დგომას. ეს ნიშნავს იმის აღიარებას, რომ სასამართლოები დიდი ხანია ფუნქციონირებდნენ პოლიტიკურ სტრუქტურებში და არა მათ ზემოთ. და ეს ნიშნავს იმის გაცნობიერებას, რომ ადმინისტრაციული რეფორმა, კონსტიტუციური ცვლილებები ან პერსონალის შეცვლა არ იქნება საკმარისი, თუ ძირითადი ლოგიკა უცვლელი დარჩება. სტრუქტურული იზოლაციისა და სანდო შეზღუდვების გარეშე, სასამართლო სისტემა გააგრძელებს დომინანტური პოლიტიკური წესრიგის ასახვას – იქნება ის ფრაგმენტული თუ კონსოლიდირებული. კანონს არ შეუძლია ძალაუფლების შეზღუდვა, თუ ის თავად არის მის მიერ ფორმირებული. ამის გაგება არ ეხება ნოსტალგიას ან პარტიულ ბრალდებას. ეს არის სიცხადეზე. და წარსულის შესახებ სიცხადის გარეშე, სასამართლო რეფორმის ნებისმიერი მომავალი კვლავ ილუზიებზე იქნება აგებული. გიორგი მელაძე არის ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი.