ბაქოს სამხედრო სასამართლომ მთიანი ყარაბაღის ყოფილ სახელმწიფო მინისტრ რუბენ ვარდანიანს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. ვარდანიანი დამნაშავედ ცნეს მშვიდობისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულებში, ომის დანაშაულებში, ტერორიზმსა და ტერორიზმის დაფინანსებაში. ვარდანიანის საქმე გამოყოფილი იყო 15 სხვა სომეხი პატიმრის საქმისგან, რომლებიც ანალოგიურად ერთ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ესწრებოდნენ მოსმენებს. 15 ბრალდებულს სულ 2,548 დანაშაულის ჩადენა ედებოდა ბრალად, მათ შორის გენოციდის, მონობის, იძულებითი გაუჩინარებების, წამების, ტერორიზმის დაფინანსებისა და კრიმინალური გაერთიანების შექმნისთვის. სხვა დაკავებულებისგან განსხვავებით, ვარდანიანის ადვოკატთა გუნდში საერთაშორისო იურისტიც შედიოდა. 5 თებერვალს, ბაქოს სამხედრო სასამართლომ მთიანი ყარაბაღის ხუთ ყოფილ მაღალჩინოსანს სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯა, ხოლო ორ ყოფილ პრეზიდენტს, ასაკის გამო, 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა. შვიდ სხვა ბრალდებულს 15-დან 19 წლამდე ვადით პატიმრობა მიესაჯა. ვარდანიანი ბოლოს მიესაჯა განაჩენი. ვარდანიანი დაატყვევეს, როდესაც ის 2023 წლის სექტემბერში რეგიონში აზერბაიჯანის საბოლოო შეტევისა და შემდგომი სომხური კაპიტულაციის შემდეგ, მთიანი ყარაბაღიდან სომხეთში გაქცევას ცდილობდა. ვარდანიანმა დასკვნითი სიტყვა სასამართლოს 10 თებერვალს წარუდგინა, რაც სამშაბათის განაჩენის წინ ბოლო მოსმენა იყო. მან სრული ტექსტი ასევე წაუკითხა თავის ოჯახის წევრებს, რომლებმაც მოგვიანებით გაავრცელეს მისი აუდიო შეტყობინება, სადაც ვარდანიანი აცხადებდა, რომ მან უარი თქვა „სამართლიანობის იმიტაციაში მონაწილეობაზე“. თავის გამოსვლაში ვარდანიანმა განიხილა სომხეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობები და მშვიდობის პერსპექტივა. ამჟამად, ორი ქვეყანა მშვიდობის ხელშეკრულების საბოლოოდ ხელმოწერასთან, რომელიც 2025 წლის აგვისტოში იქნა ინიცირებული, ოდესმე მიღწეულთან შედარებით, ყველაზე ახლოსაა. „ის, რაც ვთქვი და რისი თქმაც ისევ მინდა, არის ის, რომ უნდა გვესმოდეს, რომ მშვიდობამდე გრძელი გზა გვაქვს გასავლელი და ეს ძალიან რთულია. ჩვენ დაგვჭირდება დიდი შინაგანი აღორძინების გავლა, რათა, პირველ რიგში, საკუთარი თავი აღვადგინოთ, რადგან მშვიდობა მხოლოდ მაშინ არსებობს, ვიმეორებ, როცა ორი თანასწორი მეზობელია“, - განაცხადა ვარდანიანმა. მან ხაზი გაუსვა, რომ არაფერი გამოვა, თუ ერთი მეორის წინაშე დამცირდება, ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ასეთ შემთხვევაში მშვიდობა ვერ იარსებებდა. „იმედი მაქვს, რომ ამას გავაცნობიერებთ და გავიგებთ, რომ ყველაფერი მხოლოდ ჩვენზეა დამოკიდებული – იმაზე, თუ რამდენად შევძლებთ საკუთარი თავმოყვარეობის აღდგენას და საკუთარი თავის აღდგენას, მშვიდობიან რეგიონში ცხოვრების რაციონალურობის შენარჩუნებით“. მშვიდობაზე ფოკუსირებასთან ერთად, ვარდანიანმა ყურადღება გაამახვილა მთიანი ყარაბაღის დათმობაზეც და განაცხადა, რომ „არსაყი იყო, არსაყი არის და არსაყი იქნება, ეგზისტენციალურად რომ ვთქვათ. რომ ის იყო, არის და იქნება“. „საკითხი არ არის იურიდიულ ფორმაში, არამედ იმაში, რომ არავის შეუძლია ამის უბრალოდ წაშლა. და მე ღრმად ვარ ამაში დარწმუნებული“, - განაცხადა მან. მან დაამატა, რომ ყველაფერს გააკეთებდა სიცოცხლის ბოლომდე, რათა კონფლიქტის სამი მხარის „სამი ლიდერი ყვავილებს დადებდეს დაღუპულთა საფლავებზე, ნებისმიერი ეროვნებისა და რელიგიის, და ბოდიშს მოუხდიდეს ყველა დედას შვილების სიკვდილისთვის“. ვარდანიანმა სიტყვა დაასრულა იმის აღნიშვნით, რომ ნანობდა, რომ აზერბაიჯანმა არ გამოიყენა შესაძლებლობა, ჩაეტარებინა „სათანადო სასამართლო პროცესი, რომელიც ნამდვილად დაუდებდა საფუძველს გრძელვადიან მშვიდობას“. „ამის ნაცვლად, მათ დადგეს გაუგებარი, არაპროფესიონალური შოუ, რომელმაც, სამწუხაროდ, არავის მოუტანა სარგებელი, მით უმეტეს აზერბაიჯანის სახელმწიფოს. დარწმუნებული ვარ“, - დაასკვნა მან. ვარდანიანმა ციხეში ორჯერ გამოაცხადა შიმშილობა ბაქოში მიმდინარე სისხლის სამართლის პროცესის წინააღმდეგ, რომელსაც მან საერთაშორისო საზოგადოებისთვის გაგზავნილ შეტყობინებაში „ფარსი“ უწოდა. „ის, რაც სასამართლო დარბაზში ხდება, არ შეიძლება სასამართლო პროცესად ჩაითვალოს — ეს არის პოლიტიკური შოუ, რომელშიც განზრახ იგნორირებულია ჩემი სამართლიანი მოსმენის უფლება“, — მისწერა ვარდანიანმა თავის ადვოკატს 2025 წლის თებერვალში. სამშაბათს გამოტანილი განაჩენის შემდეგ, ვარდანიანის ოჯახმა გადაწყვეტილებას „გამანადგურებელი, თუმცა მოულოდნელი არ იყო“ უწოდა. „მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში, რუბენს უარყოფდნენ სამართლიანი პროცესის ფუნდამენტურ გარანტიებს, მათ შორის იურიდიულ დაცვაზე არსებით წვდომას, საერთაშორისო ადვოკატთან კონტაქტს და დამოუკიდებელი მედიის შესაძლებლობას, დასწრებოდა პროცესებს. მოსმენები ჩატარდა დახურულ კარს მიღმა და ისეთ პირობებში, რომლებიც შეუთავსებელია სამართლიანი სასამართლოს სტანდარტებთან საერთაშორისო კანონმდებლობისა და აზერბაიჯანის კანონების მიხედვითაც კი“, — ნათქვამია განცხადებაში. მათ ასევე პირობა დადეს, რომ გააგრძელებენ ძალისხმევას „მისი და აზერბაიჯანში პოლიტიკური მოტივებით დაკავებული ყველა სომეხი პატიმრის გათავისუფლებისთვის“. წაკითხვის გასაადვილებლად, ჩვენ არ ვიყენებთ ისეთ კვალიფიკატორებს, როგორიცაა „დე ფაქტო“, „არაღიარებული“ ან „ნაწილობრივ აღიარებული“ აფხაზეთის, მთიანი ყარაბაღისა და სამხრეთ ოსეთის ინსტიტუტებზე ან პოლიტიკურ პოზიციებზე საუბრისას. ეს არ გულისხმობს პოზიციას მათ სტატუსთან დაკავშირებით. განცხადებაში არ იყო ნახსენები ათწლეულების მანძილზე მიმდინარე კონფლიქტის დროს დევნილი სომხები. სამადოვს სამშობლოს ღალატის ბრალდებით 15 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა, რასაც ის უარყოფს. აზერბაიჯანელმა დეპუტატმა განაცხადა, რომ სამშვიდობო შეთანხმება შეიძლება გაფორმდეს, თუ ერევანი ვალდებულებას აიღებს, რომ თავის ახალ კონსტიტუციაში არ ექნება რაიმე „ტერიტორიული პრეტენზია“.