რატომ ვერ ნახულობენ ქართველები ქართულ ფილმებს: ინფრასტრუქტურა, მონოპოლია და პოლიტიკური წნეხი

ქართული ფილმები ადგილობრივ მაყურებელამდე ვერ აღწევს, რაც დიდწილად სუსტი ინფრასტრუქტურის, მონოპოლიების, პოლიტიკური წნეხისა და შეზღუდული დისტრიბუციის ბრალია. ქალი, რომელიც სახლის საყიდლად სამ ბავშვს სხვებისთვის შობს; კონფლიქტურ რეგიონში მცხოვრები ოჯახი, რომელიც მთელ იმედს მოცვის პლანტაციაზე ამყარებს; ხე, რომელიც ოლიგარქის ახირებაზეა ამოსული და შავი ზღვის წყლებში ცურავს — ეს არ არის სიზმრის ფრაგმენტები, არამედ ქართული ცხოვრების რეალური მოვლენები, რომლებიც ოსტატურადაა აღბეჭდილი თანამედროვე ქართველი კინორეჟისორების მიერ. საერთაშორისო წარმატება და გადატვირთული კინოფესტივალების ჩვენებები ადასტურებს, რომ ქართული საავტორო კინო ქვეყნის კულტურულად მდიდარ და პოლიტიკურად დამუხტულ გარემოს შეესაბამება, თუმცა არსებობს პარადოქსი: მიუხედავად სათაურებისა და უამრავი უცხოური ჯილდოსა, ეს ფილმები სამშობლოში შედარებით უხილავი რჩება. ის, რაც დღეს ქართულ ფილმებსა და მათ აუდიტორიას შორის დგას, ათწლეულების უყურადღებო კულტურული პოლიტიკის, კოპროდუქციის შეზღუდვების, ბოლო დროს კი პოლიტიკური წნეხისა და ცენზურის შედეგია. მუნიციპალური კინოთეატრების კონცეფცია საბჭოთა კავშირის დაშლასთან ერთად დასრულდა — მაშინდელი დიდი ქალაქები ცალკეული კინოდარბაზებით გამოირჩეოდა, სოფლებში კი ჩვენებები კულტურის სახლებში იმართებოდა. ეს შენობები, რომლებიც დღეს ძირითადად მიტოვებული და დანგრეულია, ოდესღაც ქსელის ნაწილს წარმოადგენდა, რომელიც, მართალია, სამთავრობო პროპაგანდის გავრცელებას ემსახურებოდა, მაგრამ კინოს ადგილობრივ მაყურებელთანაც აახლოებდა — „კომუნისტის“ 1956 წლის გამოცემა 273 სოფლის კინოთეატრს ასახელებს. დღეს მრავალი კინორეჟისორი გლოვობს ინფრასტრუქტურის ნაკლებობას, რითაც მათ შეეძლოთ თავიანთი ნამუშევრების დისტრიბუცია. „როგორც ქვეყანას, ისე კინოინდუსტრიას 90-იანების შემდეგ ფეხზე დადგომა და აღდგენა სჭირდებოდა. მაყურებელსა და ავტორებს შორის ხიდი გაქრა“, — ამბობს თეკლა მაჭავარიანი, ტატო კოტეტიშვილის ფილმის, „წმინდა ელექტროენერგიის“ პროდიუსერი. ის ასევე საუბრობს ბილეთების მაღალ ფასებზე ბაზარზე, რომელიც ეფექტურად მონოპოლიზებულია „კავეას“ მიერ. ეს არის კერძო კომპანია, რომელიც ფილმებს ავრცელებს და საქართველოს კინოთეატრების უმეტესობას ფლობს. ამ მეინსტრიმული ქსელის გარეთ, ცოტაა ვარიანტი იმ მაყურებლებისთვის, რომლებსაც ქართული არტ-ჰაუს კინო აინტერესებთ. მხატვრული ფილმები, განსაკუთრებით კი დოკუმენტური ფილმები, საუკეთესო შემთხვევაში, მხოლოდ რამდენიმე ფესტივალის ფარგლებში ნაჩვენებია, რომელთა უმეტესობა კონცენტრირებულია დედაქალაქის „ამირანის“ კინოთეატრში, რომელიც საავტორო კინოს ცენტრად იქცა. მან ასევე უმასპინძლა „საქართველოს დოკუმენტური ფილმების ასოციაციას“ — DOCA, კინოპროფესიონალთა დამოუკიდებელ ჯგუფს, რომლის მიზანია დოკუმენტური კინოსთვის საზოგადოების შექმნა და ჟანრის ფართო აუდიტორიისთვის გაცნობა. DOCA ყოველ ორშაბათს ატარებს კინოკლუბის ჩვენებებს შეღავათიანი ფასებით, რათა კინო უფრო ხელმისაწვდომი გახადოს, მაგრამ კინოპროდიუსერი ქეთევან ყიფიანი, ჯგუფის აღმასრულებელი დირექტორი, ხაზს უსვამს იმ კინოთეატრების მნიშვნელობას, რომლებიც მხოლოდ კომერციულ საფუძველზე არ ფუნქციონირებენ: „კინოთეატრისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია სივრცე, სადაც ადამიანები ისაუბრებენ, იფიქრებენ და შექმნიან საზოგადოებას. დღეს თბილისში თითქმის არ არის ადგილი, სადაც ადამიანებს შეუძლიათ შეხვედრა, კვების ობიექტების გარდა“. დამოუკიდებელ კინორეჟისორებს დღეს თავიანთი ხელოვნების საჩვენებლად ორი არჩევანი აქვთ: კერძო ინიციატივები და ონლაინ სტრიმინგის პლატფორმები. მართლაც, საშინაო დისტრიბუციის პრობლემა, რომელიც, კინორეჟისორებისა და პროდიუსერების თქმით, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ არასოდეს სრულად არ მოგვარებულა, განსაკუთრებით პრობლემური გახდა მას შემდეგ, რაც ეროვნული კინოცენტრის რეფორმებმა სახელმწიფოსა და კინოსაზოგადოებას შორის მტკივნეული ჩიხი გამოიწვია. 2023 წელს, მაშინდელმა კულტურის მინისტრმა თეა წულუკიანმა გაათავისუფლა ძირითადი ფიგურები, გაამკაცრა დაფინანსებაზე კონტროლი და პირადად შეუტია მთავრობის კრიტიკოს ფილმებსა და მათ ავტორებს. საპასუხოდ, ბევრმა კინორეჟისორმა საერთოდ ბოიკოტი გამოუცხადა ცენტრს. მიუხედავად იმისა, რომ ამან დაფინანსების მოპოვება გაართულა, ბრძოლამ 400-ზე მეტი ინდუსტრიის მუშაკი გააერთიანა მოძრაობა „ქართული კინო საფრთხეშია“ ფარგლებში. მან ასევე გააერთიანა ჯგუფი, რომელიც საქართველოს სოფლებში მოძრაობს გასაბერი ეკრანით, აჩვენებს ქართულ ფილმებს და რეჟისორებს საჯარო დისკუსიებისთვის საზოგადოებასთან ახვედრებს. „დაახლოებით წელიწადნახევარში 60-ზე მეტი ფილმი ვაჩვენეთ და გაგრძელებას ვგეგმავთ“, — ეუბნება OC Media-ს ირინე ჟორდანია, ასეთი ჩვენებების რეჟისორი და ორგანიზატორი. ჯგუფი ახლა რამდენიმე კერძო სპონსორთან და მეგობრულ სივრცეებთან მუშაობს. თუ გსურთ ბოლო 10 წლის ქართული არტ-ჰაუს ფილმის ან დოკუმენტური ფილმის ნახვა, ცოტა ვარიანტი გაქვთ: დაელოდოთ ადგილობრივ ფესტივალს ან საზოგადოებრივ ჩვენებას, აირჩიოთ შეზღუდული (ფასიანი) ონლაინ კატალოგიდან, ან უბრალოდ იცნობდეთ ადამიანს, რომელსაც ბმული აქვს — ასე უყურებენ კინოკრიტიკოსები, მსახიობები და კინოსთან დაკავშირებული სხვა მუშაკები ქართული თანამედროვე კინოს უმეტესობას. კითხვაზე, თუ რატომ არ ავლენს კერძო სექტორი ინტერესს კინოწარმოებისა და ჩვენებების მხარდასაჭერად, ბევრი პროფესიონალი აღწერს იმას, რაც წრიულ დილემას ჰგავს: ბიზნესები ვერ ხედავენ კომერციულ პოტენციალს, რადგან არ არსებობს სტრატეგიები, რომლებიც მაყურებელს კინოთეატრებში მიიყვანს, ამ სტრატეგიებს კი დაფინანსება სჭირდება. ზოგიერთი კერძო სუბიექტებთან თანამშრომლობის იდეას უიმედოდ მიიჩნევს: „კომერციულ მოგებაზე ფოკუსირება ნიშნავს კინოს იმ ფორმების უარყოფას, რომლებიც...“