პრაღაში გახსნილი გამოფენა სახელწოდებით „თავისუფალი ეროვნული გალერეა – ბრძოლის აღწერა“ დეტალურად აღწერს პოლიტიკურ დაპირისპირებას კულტურის ირგვლივ მეზობელ სლოვაკეთში, რობერტ ფიცოს მმართველობის პირობებში. ის იმპლიციურ გაფრთხილებას შეიცავს ჩეხური კულტურისთვისაც. როდესაც რობერტ ფიცო ხელისუფლებაში დაბრუნდა და 2023 წლის ბოლოს თავისი მეოთხე მთავრობა ჩამოაყალიბა, ალექსანდრა კუსამ იცოდა, რომ მისი 14-წლიანი მოღვაწეობა სლოვაკეთის ეროვნული გალერეის ხელმძღვანელად, სავარაუდოდ, დასასრულს უახლოვდებოდა. კულტურის სამინისტრო ულტრამემარჯვენე სლოვაკეთის ეროვნულ პარტიას გადაეცა. ყოფილი ტელეწამყვანი მარტინა სიმკოვიჩოვა – რომელმაც სახელი YouTube-ზე COVID-ის დეზინფორმაციის გავრცელებით მოიპოვა – მინისტრის თანამდებობაზე დაინიშნა. „საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში შეინიშნებოდა ნიშნები, რადგან სხვა დირექტორებსაც ათავისუფლებდნენ“, – განუცხადა ალექსანდრა კუსამ DW-ს ბრატისლავიდან. „ისინი ასევე საჯაროდ აცხადებდნენ, რა არ მოსწონდათ“, – დასძინა მან. მინისტრმა სიმკოვიჩოვამ განაცხადა, რომ სურდა, ოფიციალურ სლოვაკურ კულტურას უკეთ წარმოეჩინა ის, რასაც ტრადიციულ სლოვაკურ ღირებულებებს უწოდებდა, ნაცვლად იმ ნამუშევრებისა, რომლებიც, მაგალითად, ლიბერალურ ან ლგბტქ+ თემებს იკვლევდნენ. „სლოვაკი ხალხის კულტურა უნდა იყოს სლოვაკური. სლოვაკური და არანაირი სხვა. ჩვენ ვეგუებით სხვა ეროვნულ კულტურებს, მაგრამ ჩვენი კულტურა არ არის სხვა კულტურების ნაზავი“, – განუცხადა სიმკოვიჩოვამ ჟურნალისტებს 2023 წლის ნოემბერში, რითაც მისი კულტურული პოლიტიკის პრიორიტეტები დაასახელა. ექვსი თვის განმავლობაში ამ პოლიტიკამ საკადრო ცვლილებები გამოიწვია. სლოვაკეთის ეროვნული ბიბლიოთეკის ხელმძღვანელი თანამდებობიდან გაათავისუფლეს, რასაც 2024 წლის აგვისტოში სლოვაკეთის ეროვნული თეატრის დირექტორის გათავისუფლება მოჰყვა. კუსამ მხარდამჭერი განცხადება შეადგინა. მეორე დღეს ისიც გაათავისუფლეს. „ჟურნალისტებმა სამინისტროს კითხვები დაუსვეს ჩემი გათავისუფლების მიზეზებზე და სწორედ მაშინ დაიწყეს ისინი სხვადასხვა მიზეზების გამოგონება, რომლებსაც მუდმივად ცვლიდნენ“, – თქვა კუსამ. „თავდაპირველად ეს იყო გალერეის სიცარიელის გამო. შემდეგ იმის გამო, რომ ძალიან სავსე იყო. შემდეგ იმის გამო, რომ შენობის გარეთ სლოვაკეთის დროშა არ იყო. შემდეგ იმ სარემონტო სამუშაოების გამო, რომელიც ორი წლით ადრე ჩატარდა“, – დაამატა კუსამ. „მათ არასოდეს გამოუცხადებიათ რეალური მიზეზი, რაც მდგომარეობდა იმაში, რომ მათ უბრალოდ არ სურდათ ჩვენთან მუშაობა, რაც სამწუხაროა, რადგან ეს სიმართლე იყო. ეს მათ არაფერი დაუჯდებოდათ“, – აღნიშნა მან. ალექსანდრა კუსას არც შეეძლო წარმოედგინა, რომ ემუშავა მარტინა სიმკოვიჩოვასთან და მის კოლეგებთან სამინისტროში. „მათ არ აინტერესებთ თანამშრომლობა. მათ ნამდვილად არ აინტერესებთ კულტურა. მათ აქვთ მართვის ფეოდალური იდეა – ჩემი პიროვნება, შენი პიროვნება – შედეგი არ აინტერესებთ. ასეთ ადამიანთან მუშაობა შეუძლებელია“, – განუცხადა კუსამ DW-ს. „ეს არ არის განსხვავებული აზრი კულტურაზე. ეს სხვა სამყაროა.“ კუსას გათავისუფლების შემდეგ სლოვაკეთის ეროვნული გალერეა 100-ზე მეტმა კურატორმა და სხვა თანამშრომელმა დატოვა. ის სწრაფად მიჰყვა ერთმანეთს სამმა დროებითმა დირექტორმა. მხატვრები ამაოდ აპროტესტებდნენ, რადგან მათი ნამუშევრები კედლებიდან ჩამოხსნეს. გაუქმდა ძირითადი გამოფენები. საერთაშორისო პარტნიორებმა თანამშრომლობა შეწყვიტეს. გასულ ზაფხულს არეულობა ქუჩაშიც გადმოვიდა, როდესაც აქტივისტებმა გვერდით სიმბოლური საპროტესტო სივრცე მოაწყვეს და მას „თავისუფალი ეროვნული გალერეა“ უწოდეს. ეს იყო უფრო ფართო საპროტესტო მოძრაობის ნაწილი, რომელიც ცნობილია როგორც „კულტურული გაფიცვა“. ალექსანდრა კუსამ ახლა მეზობელ ჩეხეთში, პრაღის ქალაქის გალერეაში, ახალი გამოფენა მოაწყო, რომელიც სლოვაკეთის ეროვნული გალერეის საგას ასახავს. გამოფენის პირველი სართული, რომელსაც „თავისუფალი ეროვნული გალერეა – ბრძოლის აღწერა“ ეწოდება, გათავისუფლებებისა და დანიშვნების, ასევე საჯარო პროტესტების ზედმიწევნითი რეკონსტრუქციაა. მეორე სართულზე წარმოდგენილია სლოვაკი მხატვრების ნამუშევრები, რომლებიც ქვეყნის ყველაზე პრესტიჟულ სამხატვრო გალერეაში აღარ გამოიფინება. „რატომ ვაკეთებთ ამ გამოფენას? იმის საჩვენებლად, რომ ეს ყველაფერი ძალიან სწრაფად, მყისიერად შეიძლება მოხდეს და რომ ღია საზოგადოება ზეწოლის ქვეშაა“, – განაცხადა მაგდალენა იურიკოვამ, პრაღის ქალაქის გალერეის დირექტორმა. იურიკოვამ DW-ს განუცხადა, რომ სლოვაკეთში მომხდარი მოვლენები მკაფიო გაფრთხილებას შეიცავს სხვა ქვეყნებისთვის, მათ შორის ჩეხეთისთვის, სადაც იანვარში კონსერვატიული პოპულისტური მთავრობა მოვიდა ხელისუფლებაში. ორივე ქვეყანაში კულტურის სამინისტროს კომპეტენცია ეროვნულ მაუწყებლებსაც მოიცავს. სლოვაკეთში კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ეს ინსტიტუტი განადგურდა და დამორჩილდა. ჩეხეთის ტელევიზია და რადიო – რომელიც სალიცენზიო მოსაკრებლით ფინანსდება – ჯერ კიდევ დიდწილად თავისუფალია პირდაპირი პოლიტიკური ჩარევისგან. ჯერჯერობით. „არავინ იცის, რა მოხდება. ბაბიშის მთავრობის მოსვლიდან მხოლოდ რამდენიმე თვე გავიდა, მაგრამ საჯარო ტელევიზიისა და რადიოს დაფინანსებასთან დაკავშირებით პრობლემები არსებობს. და ეს პირველი ნაბიჯებია“, – განუცხადა იურიკოვამ DW-ს. მარტინა სიმკოვიჩოვა ცოტა ხნის წინ პრაღას ესტუმრა, რაც პრემიერ-მინისტრ ანდრეი ბაბიშის მმართველობის პირობებში რამდენიმე ცივი წლის შემდეგ ურთიერთობების თანდათანობითი დათბობის ნაწილი იყო. ის შეხვდა თავის ჩეხ კოლეგას, ოტო კლემპირს, რომელმაც გარკვეული განგაში გამოიწვია, როდესაც ჟურნალისტებს მოგვიანებით განუცხადა, რომ სლოვაკები „წინ იყვნენ“ ჩეხებზე საჯარო მედიის დაფინანსების რეფორმირებაში, და თქვა, რომ მას ურჩია, თუ რა „ხაფანგებისთვის“ უნდა აერიდებინა თავი. კლემპირმა ადრე იცავდა ჩეხეთის სალიცენზიო მოსაკრებელს, თუმცა გაურკვეველია, რამდენ ხანს გააგრძელებს ამას. ბრატისლავაში კი ალექსანდრა კუსა ამბობს, რომ სლოვაკეთის ეროვნული გალერეა დიდწილად ცარიელია.