ფილიპინების ექს-პრეზიდენტი როდრიგო დუტერტე ჰააგის სასამართლოს წინაშე: „ნარკოომი“ და ათასობით მსხვერპლი

ფილიპინების ყოფილი პრეზიდენტი როდრიგო დუტერტე ჰააგაში მიმდინარე სასამართლო პროცესის წინაშე დგას მისი უპრეცედენტო „ნარკოტიკებთან ომის“ გამო, რომელმაც ათასობით ადამიანი იმსხვერპლა. ამასობაში, ფილიპინებში ნარკოტიკებთან ომი გრძელდება. 2016 წლის 14 ოქტომბრის შუადღისას, ოთხი ნიღბიანი შეიარაღებული პირი შეიჭრა პაკიტო მეხოსის მანილის სახლში. 53 წლის, ხუთი შვილის მამა მეხოსი ელექტრიკოსად მუშაობდა სამშენებლო ობიექტებზე. მეტამფეტამინ „შაბუს“ ეპიზოდური მომხმარებელი მეხოსი ორი დღით ადრე ჩაბარდა ადგილობრივ ხელისუფლებას, მას შემდეგ რაც გაიგო, რომ ნარკოდამნაშავეთა „სააღრიცხვო სიაში“ იყო შეყვანილი. (...) გაისმა ორი გასროლა. პოლიციის გამომძიებლები რამდენიმე წუთში მივიდნენ და მათ შეიარაღებულმა პირებმა დახმარება გაუწიეს. თავიანთ მოხსენებაში პოლიციამ მეხოსს უწოდა „ნარკოტიკებით მოვაჭრეში ეჭვმიტანილი“, რომელმაც „იარაღი პოლიციისკენ მიმართა, თუმცა პოლიციელებმა მოახერხეს მისი პირველად დაჭრა, რის შედეგადაც სხეულზე მოხვედრილმა ტყვიამ მყისიერი სიკვდილი გამოიწვია“. მათ განაცხადეს, რომ პისტოლეტთან ერთად „შაბუს“ პაკეტიც იპოვეს. „თუმცა პაკიტოს არასოდეს ჰქონია იარაღი“, – განაცხადა მისმა ნათესავმა. „და იმ დღეს მას „შაბუ“ არ ჰქონია“, – ციტირებს მას ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია Human Rights Watch 2017 წელს. პაკიტო მეხოსი ათასობით იმ ადამიანთაგან ერთ-ერთი იყო, ვინც ფილიპინების ყოფილი პრეზიდენტის, როდრიგო დუტერტეს „ნარკოტიკებთან ომის“ მსხვერპლი გახდა. 2016-2022 წლებში დაღუპულთა ზუსტი რაოდენობა უცნობია: ფილიპინების პოლიცია 7000-მდე ადამიანს ასახელებს, ხოლო HRW, Amnesty International და ასევე ჰააგის სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო (ICC) 30 000-მდე მსხვერპლს ვარაუდობენ. ICC ფილიპინების ყოფილ პრეზიდენტს კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულებში ადანაშაულებს; მას ბრალად ედება, რომ „არაპირდაპირი თანამონაწილე“ იყო სისტემატური მკვლელობების დაგეგმვასა და განხორციელებაში. გამომძიებლები მკვლელობისა და მკვლელობის მცდელობის სულ მცირე 78 შემთხვევას ასახელებენ, რომლებშიც ისინი იმედოვნებენ, რომ მის პირდაპირ მონაწილეობას დაამტკიცებენ. გარდა ამისა, გავრცელებული ინფორმაციით, მან პოლიციელები და დაქირავებული მკვლელები წააქეზა, რათა ეჭვმიტანილი დამნაშავეები „გაენეიტრალებინათ“. ICC-ში მიმდინარე წინასწარი მოსმენები ემსახურება იმის დადგენას, არის თუ არა საკმარისი მტკიცებულება ძირითადი სასამართლო პროცესისთვის; ამასთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება 2026 წლის მაისშია მოსალოდნელი. ეს როდრიგო დუტერტეს აზიის პირველ ყოფილ სახელმწიფოს მეთაურად აქცევს, რომელიც ჰააგაში სასამართლოს წინაშე წარდგება. როდრიგოს პოლიტიკური კარიერა ფილიპინების სამხრეთ კუნძულ მინდანაოზე მდებარე დავაოში დაიწყო. 1980-იან წლებამდე დავაო ფილიპინების ერთ-ერთ ყველაზე საშიშ ქალაქად ითვლებოდა. მკვლელობები, ნარკოდამნაშავეობები, ძარცვები და დაპირისპირებული ბანდების სროლები ჩვეულებრივი მოვლენა იყო. თუმცა, ეს შეიცვალა როდრიგო დუტერტეს მერობის 22-წლიანი ვადის განმავლობაში, რა დროსაც მან მოიპოვა დაუნდობელი დამნაშავეების წინააღმდეგ მებრძოლის რეპუტაცია. დუტერტემ გამოაცხადა „ნულოვანი ტოლერანტობის პოლიტიკა“ და არსებითად პოლიციას სრული თავისუფლება მიანიჭა ლეტალური ძალის გამოყენებაში, როდესაც ეჭვმიტანილები დაკავებას ეწინააღმდეგებოდნენ. მას ასევე ადანაშაულებენ „სიკვდილის რაზმებთან“, კერძოდ, ცნობილ „დავაოს სიკვდილის რაზმებთან“ თანამშრომლობაში. არსებული ინფორმაციით, 1998-2015 წლებში ამ ჯგუფებმა სასამართლოს გარეშე სიკვდილით დასაჯეს 1400-ზე მეტი ადამიანი — მათ შორის წვრილმანი დამნაშავეები, ნარკოდილერები და ქუჩის ბავშვებიც კი. მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა ორგანიზაციები აღშფოთებას გამოხატავდნენ, დუტერტე ადგილობრივ მოსახლეობაში უზარმაზარი პოპულარობით სარგებლობდა: მისი ხელმძღვანელობით დავაო ფილიპინების ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო და ეკონომიკურად აყვავებულ ქალაქად გადაიქცა. მეტსახელად „დამსჯელი“, მან მონაწილეობა მიიღო 2016 წლის ფილიპინების საპრეზიდენტო არჩევნებში და გამარჯვება მოიპოვა დიდი უპირატესობით. პრეზიდენტობისას დუტერტემ გააგრძელა „ნარკოტიკებთან ომი“ მთელი ქვეყნის მასშტაბით. მიუხედავად იმისა, რომ მის კამპანიას კარტელის ზოგიერთი ეჭვმიტანილი ბოსიც ემსხვერპლა, ძირითადად წვრილმანი დამნაშავეები, ნარკოტიკების მომხმარებლები და სრულიად უდანაშაულო გამვლელებიც კი დაიღუპნენ, განსაკუთრებით მანილისა და სხვა ქალაქების ღარიბ უბნებში. მისმა განცხადებებმა ამ კონტექსტში არაერთხელ გამოიწვია საერთაშორისო აღშფოთება. „თუ იცით ვინმე, ვინც დამოკიდებულია [ნარკოტიკებზე], წადით და მოკალით“, – მოუწოდა მან მანილის ღარიბ უბნებში მცხოვრებლებს 2016 წლის ივლისში მისი ინაუგურაციის შემდეგ მალევე. „დავაოში მე თვითონ გავაკეთე ეს. უბრალოდ იმისთვის, რომ ბიჭებისთვის (პოლიციიდან) მეჩვენებინა: „თუ მე შემიძლია, თქვენ რატომ არ შეგიძლიათ?“ – განაცხადა მან 2016 წლის დეკემბერში სიტყვით გამოსვლისას. განსაკუთრებული აღშფოთება გამოიწვია იმ ფაქტმა, რომ ზოგიერთმა კრიტიკოსმა მისი ანტინარკოტიკული ომი ნაციონალ-სოციალიზმის დანაშაულებს შეადარა. თუმცა, დუტერტემ მიიღო ეს შედარება და განაცხადა, რომ ჰიტლერმა „მილიონობით ებრაელი მოკლა. ჰოდა, აქ სამი მილიონი ნარკომანია. მე მსურს ყველა მათგანი დავკლა“, – თქვა მან. Amnesty International-ის მოხსენების თანახმად, პოლიციელები, სავარაუდოდ, იღებდნენ არაოფიციალურ ჯილდოს ყველა მოკლული ეჭვმიტანილისთვის. ეს ჯილდოები მხოლოდ დაკავებებისთვის არ გაიცემოდა. 2022 წლის ივნისში, ექვსწლიანი თანამდებობაზე ყოფნის შემდეგ, როდრიგო დუტერტე გადადგა. ახალი არჩევნების გამარჯვებული, რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს, იყო ფერდინანდ მარკოს უმცროსი, ყოფილი დიქტატორის მარკოსის ვაჟი. ის ფაქტი, რომ მან დუტერტეს დაპატიმრება 2025 წლის მარტში მოახდინა და ჰააგაში გადაიყვანა, ნაკლებად უკავშირდება ნარკოტიკებთან ბრძოლაში დამოკიდებულების ცვლილებას, ვიდრე ახალი პრეზიდენტის სურვილს, მოიშოროს თავისი უდიდესი პოლიტიკური მეტოქე.