მარიანა გროსის სტატია ბრიუსელიდან. ილუსტრაცია: ნატალია დელგადო / POLITICO AI. ევროკავშირის გადაწყვეტილების მიმღებ პირებს შორს წასვლა არ სჭირდებათ იაფი კრიტიკული ნედლეულის მოსაძებნად: ევროკავშირის კვარტალიდან სულ რაღაც 5 კილომეტრში, ჰეივერტის ქუჩაზე მდებარე მანქანის დილერები ამ მასალებს აგროვებენ და აფრიკაში გზავნიან. ბრიუსელის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე ამ ინდუსტრიულ რაიონში განლაგებული ავტოსალონები ევროპულ მეორად მანქანებს – რომელთაგან ბევრი ზედმეტად დამაბინძურებელია კონტინენტის გზებზე გამოსაყენებლად – აგზავნიან აფრიკის ქვეყნებში, როგორიცაა სენეგალი, სიერა ლეონე და ნიგერია, სადაც ევროპის არასასურველი ავტომობილების ბაზარი აყვავებულია. ეს ერთი ქუჩა მჭიდროდ აკავშირებს ევროკავშირის დედაქალაქს – სადაც ყოველწლიურად დაახლოებით 10 მილიონი ახალი მანქანა გამოდის გზებზე – მეორადი ავტომობილების გლობალურ მიწოდების ქსელთან, რომელიც განვითარებად ბაზრებზე საგზაო ტრანსპორტს უზრუნველყოფს. ერთ დღეს ეს მანქანები შორეულ ნაგავსაყრელებზე აღმოჩნდებიან და მათთან ერთად – ტონობით ძვირფასი ლითონები, რომელთა გადამუშავება და ხელახლა გამოყენება ევროკავშირს თავისი ეკონომიკის ფუნქციონირებისთვის შეეძლო. თუმცა, ევროპის ძველი ჩვევა, არასასურველი საქონლის ექსპორტირება, უკან უბრუნდება ბლოკს, რადგან ის ცდილობს, გადამუშავების გზით გათავისუფლდეს ჩინეთიდან იმპორტირებულ ნედლეულზე დამოკიდებულებისგან. ევროკავშირი აქტიურად ეძებს კრიტიკული ლითონებისა და მინერალების ახალ წყაროებს, რომლებიც აუცილებელია სუფთა ენერგეტიკისა და სამხედრო ტექნოლოგიებისთვის – ეს ამოცანა მზარდი გადაუდებლობისაა, რადგან გეოპოლიტიკური დაძაბულობა ტრადიციულ მიწოდების ჯაჭვებს არღვევს. ევროპის მსგავსი პატარა კონტინენტისთვის, რომელიც ღარიბია ბუნებრივი რესურსებით, მაგრამ მდიდარია სამომხმარებლო საქონლით, ძველი მანქანები ამ მასალების პერსპექტიული წყაროა. ავტომობილები სავსეა ისეთი ლითონებით, როგორიცაა სპილენძი, პლატინა და ფოლადი, რომლებიც აუცილებელია კრიტიკული ინდუსტრიების გრძელ სიაში, როგორიცაა სუფთა ენერგეტიკა და სამხედრო ტექნოლოგია. ისინი კიდევ უფრო ძვირფასი გახდებიან, როდესაც ელექტრომობილების ადრეული თაობები – რომლებიც სავსეა ბატარეის ლითონებით, როგორიცაა ლითიუმი, კობალტი და ნიკელი – თავიანთი სიცოცხლის ციკლის დასასრულს მიაღწევენ. მაგრამ ევროკავშირი არ არის ახლოს ამ პერსპექტივის გამოყენებასთან. ლეგალურად ექსპორტირებულ მანქანებთან ერთად, ყოველწლიურად ევროკავშირიდან 3-დან 4 მილიონამდე ვადაგასული მანქანა უკვალოდ ქრება. ეს რეგისტრირებული მანქანების მესამედია. ზოგი ქრება დოკუმენტაციაში არსებული ხარვეზების გამო. სხვები ექსპორტირდება გაურკვეველი სავაჭრო მარშრუტებით. ბევრი უკანონოდ იშლება, უფრო ღირებული ნაწილები ონლაინ ან არალეგალურ დილერებში იყიდება – ხოლო დანარჩენი ნაგავსაყრელებზე ხვდება, რაც დაბინძურების რისკს ქმნის. „ჩვენ ვხედავთ დიდ და ამჟამად გამოუყენებელ პოტენციალს კრიტიკული ნედლეულის გადამუშავებაში, ხელახლა გამოყენებასა და ჩანაცვლებაში“, – განაცხადა კეიტ პენტუს-როსიმანუსმა, ევროპის აუდიტორთა სასამართლოს წევრმა, რომელმაც გასულ თვეს თანაავტორობა გაუწია ანგარიშს ევროკავშირის სირთულეების შესახებ კრიტიკული ნედლეულის მიწოდების უზრუნველყოფაში. თუმცა, ეს გადამუშავება და ხელახლა გამოყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაშია შესაძლებელი, თუ ნარჩენი პროდუქტები, მაგალითად, მანქანები, პირველ რიგში გადამამუშავებელ ცენტრებში მოხვდება. „[ვადაგასული ავტომობილების] უკანონო დემონტაჟი და ექსპორტი ძირითადად განპირობებულია სათადარიგო ნაწილებისა და ლითონების გაყიდვიდან მიღებული მოგებით“, – წერდა გერმანიის გარემოს დაცვის სააგენტო 2020 წელს ამ თემაზე ჩატარებულ კვლევაში. არაავტორიზებული დემონტაჟის შემსრულებლები „უგულებელყოფენ სათანადო გაუვნებელყოფას, დამატებითი ხარჯების თავიდან ასაცილებლად“, – განმარტავს კვლევა. 2022 წელს გამოქვეყნებულ ცალკეულ ნაშრომში, სააგენტომ შეაფასა, რომ გერმანული მანქანების 20 პროცენტი, რომლებიც „ქრება“ – 72 000-ზე მეტი ავტომობილი – უკანონოდ არის ექსპორტირებული. ინტერპოლის მონაცემებით, 2025 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ევროპიდან (არა მხოლოდ ევროკავშირის ქვეყნებიდან) თითქმის 3.6 მილიონი ავტომობილი და ავტონაწილები რეგისტრირებული იყო მოპარული სატრანსპორტო საშუალებების მონაცემთა ბაზაში. ევროკავშირმა მასალების გადამუშავება თავისი მისიის სტრატეგიულ საყრდენად აქცია, რათა შეამციროს ჩინეთიდან იმპორტზე დამოკიდებულება მზარდად მტრულ გეოპოლიტიკურ გარემოში. ევროპის ეკონომიკა ეფუძნება კრიტიკული ნედლეულის, როგორიცაა ნიკელი, სპილენძი და ლითიუმი, ასევე იშვიათი მიწის ელემენტებისა და ე.წ. პლატინის ჯგუფის ლითონების, როგორიცაა პალადიუმი ან პლატინა, იმპორტს. ისინი საჭიროა მანქანის ძრავების, იარაღისა და პროდუქტების შესაქმნელად, რომლებიც ხელს უწყობენ ბლოკის მწვანე ტექნოლოგიურ ტრანზიციას, მათ შორის ბატარეები, ჩიპები და მზის პანელები. მიუხედავად იმისა, რომ ლითონები მთელ მსოფლიოში მოიპოვება, ჩინეთი უმეტესწილად დომინირებს ამ კრიტიკული ნედლეულის დამუშავებასა და გაწმენდაში. ამის მოსაგვარებლად, ევროკომისია აცხადებს, რომ სურს დაიწყოს ახალი სამთო პროექტები, გააფორმოს შეთანხმებები სხვა ქვეყნებთან მიწოდების დივერსიფიკაციისთვის და ხელი შეუწყოს გადამუშავების პროექტებს. 2024 წელს კრიტიკული ნედლეულის აქტის ამოქმედებით, ევროკავშირის მთავრობებს მოეთხოვებათ მიიღონ ეროვნული ცირკულარული ზომები კრიტიკული ნედლეულის აღდგენის გასაძლიერებლად და გადამუშავებისა და აღდგენის პროექტებისთვის ნებართვების გაცემის პროცესების გასამარტივებლად. კანონი ამბობს, რომ ევროკავშირის ყოველწლიური სტრატეგიული ნედლეულის მოხმარების 25 პროცენტი 2030 წლისთვის შიდა გადამუშავებიდან უნდა მოდიოდეს. გასულ დეკემბერში კომისიამ დამატებითი ზომები გამოაცხადა ახალი გეგმის, RESourceEU-ის, ფარგლებში. მაგრამ ბევრი ამტკიცებს, რომ პროგრესი ძალიან ნელია. „არსებული ევროკავშირის მიზნების უმეტესობა არ ასტიმულირებს კონკრეტული ინდივიდუალური მატერიალების გადამუშავებას“.