ქვანახშირზე მომუშავე ელექტროსადგურები ადამიანებისა და გარემოს ვერცხლისწყლით დაბინძურების ძირითადი წყაროა. გთავაზობთ ინფორმაციას, რაც უნდა იცოდეთ. ვერცხლისწყალი, ძლიერი ნეიროტოქსინი, რომელსაც შეუძლია ფილტვების, ტვინის, კანისა და სხვა ორგანოების უვადო დაზიანება გამოიწვიოს, მთელ მსოფლიოში მკაცრად რეგულირდება. განსაკუთრებით ბავშვებში, მას შეუძლია გამოიწვიოს განვითარების სერიოზული შეფერხება. ვერცხლისწყალი, მიკროელემენტი, რომელიც ბუნებრივად გვხვდება ისეთ ქანებში, როგორიცაა კირქვა, ასევე ქვანახშირსა და ნედლ ნავთობში, მილიონობით წლის განმავლობაში მიწისქვეშაა ჩაკეტილი და ეკოლოგიურ ციკლში ძირითადად ადამიანის საქმიანობის შედეგად ხვდება. ის გამოიყოფა წიაღისეული საწვავის წვის დროს. ქვანახშირზე მომუშავე ელექტროსადგურები მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს გარემოს ვერცხლისწყლით დაბინძურებას. არაკომერციული ორგანიზაცია „ბუნებრივი რესურსების დაცვის საბჭო“ (NRDC) მათ შეერთებულ შტატებში ვერცხლისწყლით დაბინძურების წამყვან წყაროდ ასახელებს. ქვანახშირის პრობლემა ის არის, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ის შეიცავს ვერცხლისწყლის მცირე რაოდენობას, მისი წვა ძალიან დიდი მოცულობით ხდება. ყველაზე მეტად დაზარალებული თემები, როგორც წესი, ელექტროსადგურებთან ახლოს ცხოვრობენ და ხშირად მარგინალიზებულ ან ეკონომიკურად შეჭირვებულ ჯგუფებს განეკუთვნებიან. ატმოსფეროში მოხვედრის შემდეგ, ის შეიძლება დარჩეს იქ ექვს თვეზე მეტი ხნის განმავლობაში, დაგროვდეს წყალში, მცენარეებსა და ცხოველებში, საბოლოოდ კი კვებით ჯაჭვში მოხვდეს — სადაც უმცირეს რაოდენობასაც კი შეუძლია სერიოზულად ზიანი მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობას. 2025 წლის აპრილში, აშშ-ის ადმინისტრაციამ თითქმის 70 ქვანახშირის ელექტროსადგურს ორწლიანი შეღავათი მისცა ჰაერის დაბინძურების ლიმიტების გადაჭარბებაზე. ეს გამონაკლისები ეხება ტოქსიკურ დარიშხანს და სხვა მავნე ნივთიერებებს — მათ შორის ვერცხლისწყალსაც. თავის განცხადებაში, თეთრმა სახლმა განაცხადა, რომ ბაიდენის ეპოქის ემისიის სტანდარტებმა ზიანი მიაყენა ენერგეტიკულ ინდუსტრიას. თუმცა, გარემოს დაცვის სააგენტოს (EPA) 2024 წლის შეფასებით, რეგულაციების შედეგად უზარმაზარი ხარჯები დადგა. აღინიშნა, რომ სამრეწველო ჰაერის დაბინძურების სტანდარტებს შეეძლო ჯანდაცვის სისტემისთვის 390 მილიარდი დოლარის (331 მილიარდი ევრო) დაზოგვა მომდევნო ორი ათწლეულის განმავლობაში. გარდა ამისა, NRDC-ის შეფასებით, ბაიდენის ეპოქის დაბინძურების ლიმიტებმა — არა მხოლოდ ვერცხლისწყლის, არამედ სხვა საშიში დამაბინძურებლებისთვისაც — სულ დაახლოებით 11,000 ნაადრევი სიკვდილი აღკვეთა. ატმოსფეროში გამოყოფილი ვერცხლისწყლის გარდა, ქვანახშირის წვა გლობალური ტემპერატურის ზრდის წამყვანი მიზეზია. ამასთან, კლიმატის ცვლილება ამძიმებს ვერცხლისწყლის პრობლემას. გერმანიის ფედერალური გარემოს დაცვის სააგენტოს (UBA) ცნობით, პლანეტის ბუნებრივი ვერცხლისწყლის მარაგების თითქმის ნახევარი მუდმივმзраლობაშია (permafrost). ტემპერატურის მატებასთან ერთად, ეს ნიადაგები დნება, რამაც შეიძლება გამოათავისუფლოს როგორც სითბოს დამჭერი აირები, ასევე ნეიროტოქსინები. ამდენად, ქვანახშირის ენერგია და ჰაერის დაბინძურების უფრო სუსტი ლიმიტები ამ განვითარებას ორ ფრონტზე უბიძგებს. თუმცა, გერმანიის ბუნებისა და ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციის კავშირი (NABU) აცხადებს, რომ მაშინაც კი, თუ ქვანახშირი კვლავაც გამოყენებული იქნება, ტექნიკურ კონტროლს შეუძლია ვერცხლისწყლის ემისიების 85%-მდე თავიდან აცილება. NRDC უფრო შორს მიდის და ბაიდენის ეპოქის უფრო მკაცრი წესების შედეგად ქვანახშირის ელექტროსადგურებში 90%-მდე შემცირებას ასახელებს. ადამიანებში ვერცხლისწყლით მოწამვლა, როგორც წესი, თევზისა და ზღვის პროდუქტების მოხმარებით ხდება, აღნიშნავს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია. ვერცხლისწყალი კვებით ჯაჭვში მიკროორგანიზმების, როგორიცაა წყალმცენარეები და ზოოპლანქტონი, მიერ ათვისებით ხვდება, რომლებიც მას ტოქსიკურ მეთილვერცხლისწყლად გარდაქმნიან, რაც მათ სხეულში რჩება. მტაცებლები დროთა განმავლობაში აგროვებენ უფრო მაღალ კონცენტრაციებს, ისევე როგორც ადამიანები. აშშ-ის მასშტაბით ჩატარებულმა კვლევამ დაასკვნა, რომ დაახლოებით 19 მილიონი ადამიანი, რომელიც კვირაში სამჯერ ან მეტჯერ მიირთმევს საკუთარი ხელით დაჭერილ თევზს, შესაძლოა ვერცხლისწყლის იმ დონეზე იყოს მოქმედების ქვეშ, რაც ჯანმრთელობისთვის საზიანოა. სხეულში დაგროვების შემდეგ, ვერცხლისწყალი არ იშლება.