ბოლო დროს, ჩვენ სულ უფრო ნაკლებად კომფორტულად ვგრძნობთ თავს ველურ სივრცეებში. მეცნიერებს, რომლებიც აკვირდებიან „ბუნების შფოთვის“ ანუ ბიოფობიის ზრდას, აქვთ იდეები, თუ როგორ დავუკავშირდეთ ბუნებას ხელახლა ისე, რომ არ ვიგრძნოთ თავი გადატვირთულად. ტყეში სეირნობა, ბაღის მოვლა ან თუნდაც მწვანე ბორცვების ყურება ბუნებასთან ისეთი ურთიერთქმედებაა, რაც ხშირად სულისთვის სამკურნალოდ აღიქმება. არსებობს სიტყვა ბუნების სიყვარულისთვისაც: ბიოფილია. სპექტრის მეორე ბოლოშია ბიოფობია — ბუნების შიში. ტრადიციულად ის შესაძლოა გამოიყენებოდეს მსხვილი მტაცებლების შიშის ან ობობების, გველების და სხვა შხამიანი თუ საშიში არსებების ფობიების აღსაწერად. თუმცა, ბოლო წლებში მკვლევრები სრულიად განსხვავებული მასშტაბის ბიოფობიას აკვირდებიან. შვედეთის ლუნდის უნივერსიტეტის გუნდმა გააანალიზა ადამიანისა და ბუნების ურთიერთობის შესახებ თითქმის 200 კვლევა. შედეგი: ჩვენი ურთიერთობა ბუნებასთან, როგორც ჩანს, უარესდება. იოჰან კიელბერგ იენსენი ლუნდის უნივერსიტეტიდან, რომელიც ამ მიმოხილვით კვლევას ხელმძღვანელობდა, აცხადებს, რომ ის ცხადყოფს მკაფიო კავშირს ბუნებასთან ნეგატიურ ურთიერთობასა და ურბანული ცხოვრების მზარდ ტენდენციას შორის. იენსენის თქმით, ამას გრძელვადიანი შედეგები შეიძლება მოჰყვეს. „დღეს მსოფლიო მოსახლეობის უმრავლესობა ქალაქებში ცხოვრობს, რაც იმას ნიშნავს, რომ მომავალი თაობები ბიოფობიის გაზრდილი რისკის ქვეშ შეიძლება აღმოჩნდნენ“, – განუცხადა მან DW-ს. მეცნიერები ადამიანების ბუნებისგან განშორებას 1970-იანი წლების ბოლოდან აკვირდებიან. ამას ბერლინელი ფსიქოლოგი დირკ სტემპერი ამბობს, რომლის კვლევის ინტერესებში შედის შფოთვის მართვა და პიროვნული განვითარება. ეს ძირითადად ინდუსტრიულ ქვეყნებს ეხება. „ბავშვები სულ უფრო ხშირად იზრდებიან მაღალ დახურულ, არაბუნებრივ გარემოში და დროის უმეტეს ნაწილს შენობაში და ციფრულ გარემოში ატარებენ“, – თქვა მან. „არ არის ფიზიკური და სენსორული გამოცდილება, როგორიცაა ცოცვა, დაბინძურება ან ცხოველებზე დაკვირვება“. თუმცა, სწორედ ასეთი გამოცდილება ამყარებს ბუნებასთან სიახლოვეს – სიახლოვეს, რომელიც ფსიქოლოგ ლია დომის თქმით, მნიშვნელოვანია პლანეტის მართვის კუთხით. „გარემოს, ბუნებისა და კლიმატის დაცვისთვის ბრძოლის მზაობა უფრო დიდია, როცა საკუთარ თავს ბუნებასთან დაკავშირებულად განვიცდით“, – განაცხადა დომმა, რომელიც გერმანიის კლიმატის ცვლილებისა და ჯანმრთელობის ალიანსის (KLUG) წევრია. იენსენმა დაამატა, რომ ნიადაგის „ბინძურად“ და მიწის ჭიების „ამაზრზენად“ მიჩნევის იდეა შეიძლება ერთი თაობიდან მეორეს გადაეცეს. „თუ მშობლებს ბუნების მიმართ ნეგატიური დამოკიდებულება აქვთ, ამან შეიძლება გავლენა მოახდინოს მათ შვილებზე, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს ბუნებასთან სიახლოვის დაღმავალი სპირალი“, – თქვა მან. სტემპერი დასძენს, რომ როდესაც ბავშვებს განმეორებით ეუბნებიან, „ფრთხილად იყავით ტკიპებთან“ ან არ შეეხოთ გარკვეულ საგნებს, ისინი, სავარაუდოდ, ბუნებას საშიშ ადგილად აღიქვამენ. გარემოს დამცველმა განმანათლებელმა სუზან სიგლმაც მსგავსი გამოცდილება მიიღო. ის მუშაობს Querwaldein-ში, არაკომერციულ ორგანიზაციაში გერმანიის ქალაქ კიოლნში, რომელიც მიზნად ისახავს ადამიანებში, განსაკუთრებით ბავშვებში, ბუნებასთან პოზიტიური ურთიერთობის ჩამოყალიბებას. „როდესაც ბავშვებს ვთხოვთ ტყეში გრძელი ტოტების შეგროვებას, ზოგიერთ მათგანს მხოლოდ უხალისოდ ეხება, ზოგი ცხვირსახოცსაც კი იყენებს, ზოგი კი საერთოდ არ ეხება და არ მოაქვს“, – ამბობს ის. სიგლის თქმით, ბევრი ბავშვი არ შეეხება ფიჭვის გირჩებს ან წაბლს, ამჯობინებს მხოლოდ მათ დათვალიერებას. ისინი კიდევ უფრო ნაკლებად სავარაუდოა, რომ შეეხებიან მიწის ჭიებს ან უვნებელ მწერებს, როგორიცაა პატარა ხოჭოები. ლუნდის უნივერსიტეტის გუნდმა ასევე აღმოაჩინა, რომ ბუნების შიში შეიძლება მტრობაშიც კი გადაიზარდოს. არსებობს კვლევები, რომლებიც ადასტურებს კავშირს ბიოფობიასა და გარკვეული მტაცებლების, როგორიცაა დათვები, მგლები ან ზვიგენები, მოკვლის მოწოდებებს შორის. ჩვენი ურთიერთობა ბუნებასთან ასევე მჭიდროდ არის განსაზღვრული ჩვენი კულტურით და იმ ისტორიებით, რომლებიც მის შესახებ გვსმენია. „ცენტრალურ ევროპაში ტყე ადრე საშიშ ადგილად ითვლებოდა, ველური ცხოველების, შიმშილის, მტაცებლებისა და მაგიური საფრთხეების ადილად“, – აღნიშნა ფსიქოლოგმა სტემპერმა. მხოლოდ XIX საუკუნის დასაწყისში რომანტიზმის კულტურული მოძრაობის შემდეგ გახდა ტყეები გერმანიაში მონატრების ადგილებად. რომანტიზმის პერიოდში — XVIII საუკუნის ბოლოდან XIX საუკუნის შუა ხანებამდე — მრავალი ხელოვანი და მწერალი ყურადღებას ამახვილებდა ინდივიდის მიერ მაგიური, ზებუნებრივი ან სასწაულებრივი ფენომენების ძიებაზე, რაც დროის სწრაფ ტექნოლოგიურ პროგრესზე რეაქცია იყო. „დღეს ჩვენ განვიცდით ბუნების შიშის ერთგვარ დაბრუნებას: არა მტაცებლებისა და ველური ცხოველების გამო, არამედ განშორების, მედია ჩარჩოებისა და ციფრული განადგურების გამო“, – თქვა სტემპერმა. მან დაამატა, რომ ციფრული მედია ხშირად ასახავს ბუნების დამახინჯებულ სურათს, ერთგვარ „ჰიპერრეალობას“, რომელიც ბუნდოვანს ხდის საზღვრებს ორიგინალსა და — ძირითადად გაფილტრულ — ასლს შორის. შედეგად, „ვირტუალურ ბუნებრივ გამოცდილებას, როგორიცაა Instagram-ის ფიდები ან კომპიუტერული თამაშები, უფრო ინტენსიური და „რეალური“ ეფექტი აქვს, ვიდრე ტყეებთან, მდელოებთან ან ცხოველებთან რეალურ შეხვედრებს“, – განმარტა მან. მაშ, რატომ უნდა წავიდეთ ნამდვილ ტყეში, როცა Instagram-ზე „უსაფრთხო“ ტყე გაცილებით ლამაზად გამოიყურება? იმიტომ, რომ ეს ჩვენთვის კარგია. „როდესაც დროს ვატარებთ ბუნებაში, ეს ხელს უწყობს ჩვენს ფსიქიკურ ჯანმრთელობას“, – თქვა დომმა. „კვლევები აჩვენებს, რომ ტყეები და ბუნება ამცირებს ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომს (ADHD).