გასულ შემოდგომაზე ალბანეთის პრემიერ-მინისტრმა ედი რამამ მსოფლიოს პირველი ვირტუალური მინისტრი, „დიელა“ წარადგინა. მსახიობი ანია ბიშა აცხადებს, რომ მას არასოდეს მიუცია თანხმობა მისი ხმისა და გამოსახულების ავატარისთვის გამოყენებაზე და ამ ფაქტის გამო, მან მთავრობას სასამართლოში უჩივლა. 2025 წლის 11 სექტემბერს ალბანელი მსახიობი ანია ბიშა ოჯახთან ერთად სახლში იჯდა და პირდაპირ ეთერში უყურებდა ალბანეთის პრემიერ-მინისტრ ედი რამას მიერ ქვეყნის ახალი კაბინეტის წარდგენას. ის, რაც მოჰყვა, მისთვის სრულიად მოულოდნელი აღმოჩნდა: მან დაინახა საკუთარი თავი მინისტრად დანიშნული – არა როგორც ხორცისა და სისხლისგან შემდგარი პოლიტიკოსი, არამედ როგორც ავატარი. „დიელას“, რომელიც რამამ მსოფლიოს პირველ ვირტუალურ მინისტრად წარადგინა, ბიშას სახე და ხმა ჰქონდა. მთავრობისთვის ეს ტექნოლოგიური ინოვაციის თამამი გამოვლინება იყო. ბიშასთვის, მსახიობისთვის, რომლის სასცენო და ეკრანული კარიერა თითქმის 40 წელს ითვლის, ეს სრულიად სხვა რამ იყო. „თავიდან ჩემს ოჯახთან ერთად ვიცინოდი ამაზე“, – განუცხადა მან DW-ს. „არ მესმოდა, რა შედეგები მოჰყვებოდა ამას“. ის, რაც ციფრული თანამედროვეობის სიმბოლოდ იყო წარმოდგენილი, მალევე გამოავლინა უფრო რთული რეალობა. ვირტუალური მინისტრის იმიჯი ალბანეთს წარმოადგენდა, როგორც ხელოვნური ინტელექტის მმართველობაში გამოყენების პიონერს. მაგრამ ამ სანახაობამ გადაუჭრელი კითხვები შენიღბა, რამაც საბოლოოდ დებატები კაბინეტიდან სასამართლო დარბაზში გადაიტანა. სანამ ეკრანზე მინისტრი გახდებოდა, „დიელა“ ბევრად უფრო მარტივი რამ იყო. ავატარი პირველად გამოჩნდა, როგორც ციფრული ასისტენტი „ელ-ალბანეთზე“ (e-Albania), მთავრობის ონლაინ პორტალზე, რომელიც მოქალაქეებს საჯარო სერვისების მიღებაში ეხმარება. ბიშას სასამართლოში შეტანილი სარჩელის მიხედვით, მან 2024 წლის დეკემბერში ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას, რომელიც იძლეოდა მისი გამოსახულებისა და ხმის ამ კონკრეტული მიზნით ერთი წლის ვადით გამოყენების საშუალებას. შემდეგ მოხდა კაბინეტის წარდგენა, სადაც ალბანეთს გააცნეს ხელოვნური ინტელექტის ახალი მინისტრი, რომელსაც იგივე სახელი, სახე და ხმა ჰქონდა, რაც „ელ-ალბანეთის“ ციფრულ ასისტენტს და, შესაბამისად, მსახიობ ანია ბიშას. ბიშა ამბობს, რომ მას არ აცნობეს, რომ ავატარი მინისტრის როლს შეითავსებდა. მისი ადვოკატი, არანიტ როში, მის მიერ დადებულ კონტრაქტს შეზღუდული მოცულობის მქონედ აღწერს. „ეს იყო ექსკლუზიური ობიექტი, ექსკლუზიური დანიშნულება. ეს ნიშნავს, რომ მისი გამოსახულება და ხმა არ შეიძლებოდა გამოეყენებინათ სხვა პროდუქტისთვის“, – განაცხადა მან. მთავრობამ უარყო ბრალდებები. „ჩვენი აზრით, სარჩელს საფუძველი არ აქვს“, – ნათქვამია მთავრობის წარმომადგენლის განცხადებაში, სადაც ასევე აღნიშნულია, რომ საბოლოო ჯამში სასამართლომ უნდა გადაწყვიტოს, ვინ არის მართალი. იურიდიული ექსპერტები ამბობენ, რომ დავა უპირველეს ყოვლისა არ ეხება საავტორო უფლებებს, არამედ პერსონალური მონაცემების დაცვას. „საქმის არსი პერსონალური მონაცემების დარღვევაა“, – აცხადებს ელტონ პეპო, ტირანის უნივერსიტეტის სამართლის ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი. ალბანეთის კანონმდებლობის მიხედვით, რომელიც სრულად შეესაბამება ევროკავშირის მონაცემთა დაცვის სტანდარტებს, ადამიანის გამოსახულება და ხმა კვალიფიცირდება როგორც პერსონალური მონაცემები. „ნებისმიერი გამოყენება, რომელიც სცილდება ხელშეკრულების ხანგრძლივობას ან შეთანხმებულ მიზანს, წარმოადგენს დარღვევას“, – განუმარტა მან DW-ს. ბიშამ ადმინისტრაციულ სასამართლოს მიმართა, რათა შეაჩეროს მისი გამოსახულებისა და ხმის გამოყენება საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე. დროებითი შეჩერების შესახებ სასამართლო განხილვა 23 თებერვალს არის დანიშნული. თავის სარჩელში ის მოპასუხეებად ასახელებს მინისტრთა საბჭოს, ინფორმაციული საზოგადოების ეროვნულ სააგენტოს (AKSHI), ავატარის წარმოებაში მონაწილე კერძო კომპანიას და პრემიერ-მინისტრ ედი რამას. ის ასევე ითხოვს 1 მილიონ ევროს მორალური ზიანის ანაზღაურებისთვის. თვეების განმავლობაში, როგორც ანია ბიშა ამბობს, ხალხი საჯაროდ მიმართავდა მას, როგორც „მინისტრ დიელას“. ციფრულმა ფიგურამ დაიწყო მის უკან მყოფი ადამიანის დაჩრდილვა. ეს გადაფარვა აღარ არის ტექნიკური, არამედ პიროვნული. მარკ მარკუ, ტირანის უნივერსიტეტის ისტორიისა და ფილოლოგიის ფაკულტეტის დეკანი და ჟურნალისტიკისა და კომუნიკაციის დეპარტამენტის ლექტორი, ასეთ შემთხვევებს იდენტობის დუბლირების ფორმად აღწერს. „გამოსახულებასთან ერთად, თქვენ არ ყიდით თქვენს პიროვნებას“, – განუცხადა მან DW-ს და განმარტა, რომ ადამიანმა შესაძლოა გასცეს თავისი გამოსახულების ლიცენზია კონკრეტული მიზნით, მაგრამ ეს ავტომატურად არ გადასცემს მის რწმენას, ღირებულებებს ან პოლიტიკურ პოზიციას. „არავის აქვს უფლება, წაართვას ვინმეს იდენტობა და გამოიყენოს ის იმაზე მეტად, ვიდრე შეთანხმებული იყო“. ასევე არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავება ავატარის როლსა და მინისტრის როლს შორის: ციფრული ასისტენტი პასუხობს ტექნიკურ კითხვებს; მინისტრი კი სახელმწიფოს სახელით საუბრობს. მინისტრად დანიშვნის შემდეგ, „დიელა“ ალბანეთის პარლამენტში დიდ ეკრანზე გამოჩნდა, რათა კანონმდებლებისთვის ხელოვნური ინტელექტის მინისტრის რანგში მიემართა. ის ასევე მონაწილეობდა სხვადასხვა საჯარო ღონისძიებაში ქვეყნის შიგნით და მის ფარგლებს გარეთ. სკრიპტი შეიძლება სხვებმა დაწერონ, მაგრამ სახე იგივე რჩება. ბიშა ამბობს, რომ ზოგჯერ ეშინოდა, რას იტყოდა მისი ციფრული ორეული. „ზოგიერთ შემთხვევაში, მაგალითად, ალბანეთის პარლამენტში, ვნერვიულობდი“, – თქვა მან. საერთაშორისო დონეზე, პროექტი აღინიშნა. 2026 წლის თებერვალში, „დიელა“ 100-ზე მეტი ქვეყნის 1500-ზე მეტ განაცხადს შორის შეირჩა, რათა დუბაის მსოფლიო მთავრობათა სამიტზე მიეღო „Global Future Fit Seal“ – ჯილდო, რომელიც აღიარებს მთავრობის მომავლისკენ მიმართულ ინოვაციებს.